Mukhapaka

Mukhapaka of stomatitis is een ziekte (roga) veroorzaakt door de inname van onjuiste voeding (ahara) en onaangepast gedrag (vihara) die leiden tot doshaverstoringen, op de eerste plaats de pitta-dosha. Het is een veel voorkomende ziektebeeld tgv. voedings- en gedragswijzigingen in onze moderne maatschappij.

Mukha paka, wat letterlijk “het koken van de mond” betekend, verwijst naar een ontsteking, al dan niet uitgebreid, van het mucus of de mondslijmvliezen, meestal onder de vorm van ulceraties (ontstekingen) of als aften (mondzweren).

Charaka plaats mukhapaka bij de 40 degeneratieve pitta ziektebeelden, meer bepaald deze van de sarvasara mukha roga, “welke de gehele mondruimte kunnen innemen”. Sushruta onderkent  weliswaar ook de rol van pitta in het ziektebeeld maar deelt de aandoeningen van de mondholte (mukharoga) in zijn geheel (Sarvasara) volgens de verstoring en verplaatsing van de dosha’s vata, pitta en kapha of raktaja (tri-dosha) in. Hij legt de nadruk op de verplaatsing van de dosha (vatadi) die uiteindelijk tot hitte (paka) en ulceratie (vrana) leiden, dus resulteren in pitta kenmerken in de mond. Zwelling, pijn, roodheid en functiebeperking in de mond zijn het gevolg. De symptomen hinderen het eten, soms leidend tot uitdroging en ondervoeding. Een viscieuze cirkel ontstaat omdat in voeding en gedrag de wezenlijke oorzaken liggen.

Symptomen van mukha paka

Ontstoken mondslijmvliezen uiten zich op twee wijzen. Men herkent de vage en algemeen verspreidde ontstekingen van de mondholte of de eerder lokale en specifieke ontsteking in de vorm van aften (aphthous stomatitis). Deze laatste in de vorm van enkelvoudige zweren of meervoudige eilandjes van aften. Deze kleine, pijnlijke en ronde zweren  met geel-grijze fibrinoide centra zijn omringd door een rode halo.

Zwelling, pijn, roodheid en functiebeperking in de mond zijn het gevolg. De symptomen hinderen het eten, soms leidend tot uitdroging en ondervoeding. Een viscieuze cirkel ontstaat omdat in voeding en gedrag de wezenlijke oorzaken liggen.

Ofschoon de ontstekingsreacties volkomen in de richting wijzen van een pitta-verstoring, vooral de zichtbare aften, dient elke therapeut beducht te zijn voor de subtiele verschillen die kunnen wijzen op de betrokkenheid van de andere of meerdere dosha’s.

Zo zullen de verschillende nuances van symptomen een indicatie zijn welke betrokken dosha’s zijn bij het ontstaan van mukha paka :

  1. Vata : meer pijn bij de ontstekingen, drogere mond, fissuren in de tong, (hyper-)gevoeligheid voor koude eetwaren, …
  2. Pitta : branderig gevoel in de mond, overdreven roodheid, bittere smaak in de mond
  3. Kapha : aften zijn minder pijnlijk maar soms eerder jeukend, de mond lijkt slijmerig net als de aften, de aften zijn minder rood omringd, overdreven speekselvloed
  4. Raktaja : mengvormen van drie dosha’s letterlijk “verspreid door het bloed”.

Oorzaken van stomatitis

De moderne geneeskunde weet niet met volle zekerheid welke de uiteindelijke oorzaak is van het ontstaan van aften. Veelal haalt men oorzaken aan als bacteriologische of virale infecties, malnutritie, wondjes in de mond, of stomatitis als bijwerking van chemotherapie of het nuttigen van alcohol, roken en/of scherpe voeding aan.

De ayurvedische visie omtrent oorzaken van aften zijn duidelijker en liggen volkomen in de lijn van een disfunctie van één of meer dosha’s. Deze dysfuncties leiden uiteindelijk tot een verlies of gebrek aan ojas (immuniteit). Een hoofdrol is weggelegd voor een verstoorde pitta, meer bepaald de Brahjaka pitta. Deze subdosha staat in voor de barrière tussen het interne en externe milieu, meer bepaald met de huid. De slijmvliezen in de mond, die op het eerste zicht behoren tot de bodhaka kapha, vormen de overgang van de huid naar het interne milieu. De toestand van de mondslijmvliezen worden mede door brahjaka pitta bepaald. Een verhoogde pitta wordt mede veroorzaakt door  de inname van onjuiste voeding (ahara) en onaangepast gedrag (vihara).

Ahara of voeding

 

  • ziekmakende voedingscombinaties (viruddha ahara)
  • te zure, zoute  en te pittige voeding en dranken
  • overmatig alcoholgebruik, nuttigen van koffie en/of thee
  • te veel aan gefrituurde en diepvriesvoeding
  • chemische bestanddelen in de voeding (E-nummers) die irritaties en trauma uitlokken in de mond
  •  …

Algemeen voeding die tot verstoring leiden (vikruti) van je eigenlijke constitutie (prakruti).

Vihara of gedrag

  • onvoldoende dagelijkse mondhygiëne (tongschrapen, gorgelen, tanden poetsen) als onderdeel van een gezonde levenswijze
  • te hevige en overdreven mondhygiëne die wondjes en overgevoeligheid van de mondslijmvliezen kunnen veroorzaken
  • het gebruik van agressieve middelen voor de mondhygiëne (onaangepaste tandpasta’s, mondwaters, …)
  • roken
  • het onderdrukken van natuurlijke behoeften waaronder de toilet en stoelgang
  • onvoldoende nachtrust en/of op verkeerde momenten, die leiden tot uitputting
  • stressvolle levensstijl en zijn invloed op pitta en vata, dewelke o.m. de immuniteit onnodig belasten
  • beperkte aandacht voor de geestelijke en spirituele zorg van elke dag door o.m yoga, meditatie, pranayama, algemene lichaamsverzorging en ontspanning.
  •  …

Naast verstoringen van de spijsvertering (jataragni) die aan de basis liggen van inbalans van de dosha’s en het verminderen van Ojas of immuniteit, ziet men soms specifieke situaties waarin stomatitis gemakkelijker voorkomen. Voorbeelden zijn hormonale invloeden (puberteit, menstrule cyclus, …), combinaties met virale  (bv. herpes) of bacteriologische infecties,  heriditaire gevoeligheid (erfelijkheid) voor stomatitis en koorts.

Opmerking : ofschoon pitta als hoofdoorzaak wordt gezien dient men beducht te zijn voor de rol van vata in het ontstaan van aften zoals vermeld in de inleiding en volgens de Sushruta samhita. Een grondige anamnese, waarbij constipatie als poorva-rupa (voorsymptoom) wordt gemeld, kan wijzen op een verplaatsing van de vata dosha naar de zetel van pitta (dunne darm, onderste deel van de maag) en zelf naar brahjaka pitta. Waar uiteindelijk de mondslijmvliezen en pitta dosha  verstoord raken en aldus aften ontstaan.

Het spreekt voor zich dat overbelasting (verlies van ojas, verhoging pitta) door stress tot uitputting en mogelijk aften leiden.

 "Een gezonde voeding en leefstijl zijn de sleutel tot het voorkomen en behandelen van aften."

Primair in de behandeling van stomatitis zal, net als bij alle andere aandoeningen, steeds het nastreven van het evenwicht van de verstoorde dosha’s zijn. Dit gebeurd steeds in de zetel van elke betroffen dosha. Een goede ayurvedische diagnose (zie diagnose) van de hele mens is daartoe onvermijdelijk. Basis tot dit evenwicht van dosha’s vormen aangepaste voeding en leefstijl, die tot een goede vertering (agni) leiden.  Bij hardnekkig weerkeren van stomatitis kan een doorgedreven pacha karma noodzakelijk zijn. (zie ook ).

De behandeling zou de stomatitis dienen te milderen na 3 tot 7 dagen. Blijven de problemen meer dan 14 dagen aanhouden, dringt zich een pancha karma op.

Voeding en aften in de praktijk

Vermijden :

  • ziekmakende voedingscombinaties (viruddha ahara)
  • te zure, zoute  en te pittige voeding en dranken
  • vermijd absoluut pepers, pilli-pilli, tabasco, pickles en andere pittige voeding
  • overmatig alcoholgebruik, nuttigen van koffie en/of thee
  • te veel aan gefrituurde en diepvriesvoeding
  • chemische bestanddelen in de voeding (E-nummers) die irritaties en trauma uitlokken in de mond
  •  …

Aangeraden :

  • zoete fruitsoorten bijvoorbeeld papaya verzachten, vijg (in melk gekookt), guava
  • melk, ghee verzachten
  • amandelen, amandelolie
  • astringente en zoete groenten (bv. olifantvoet of Amorphophallus Campanula)
  • granen, rijst
  • mungbonen
  • duivenerwten (Cajan-linzen)
  • radijs
  • drink voldoende water (liefst lauwwarm)
  • kauwen op supari (Areca catechu of areca noot)
  • citroenwater
  •  …

Gedrag en aften in de praktijk

Uiteraard speelt het gedrag een fundamentele rol in de disbalans van dosha’s en het ontstaan van aften, zoals ook uit de oorzaken blijkt. Hieruit kan men een aantal algemene tips en regels afleiden die aften voorkomen en helpen genezen :

  • rook niet, vermijd overmatig alcoholgebruik
  • voldoende slaap zijn onontbeerlijk voor een goede immuniteit, tijdig gaan slapen is even belangrijk als tijdig opstaanonderdruk geen enkele natuurlijke behoefte, zeker de stoelgang en het urineren niet
  • vermijd stress en stressvolle levensstijl, ze verhogen vooral je pitta dosha

Algemeen komt het er op neer dat men de dagelijkse regimes en verzorgingen (dinacharya), noodzakelijk voor een evenwicht van de dosha’s dient na te streven. Yoga, meditatie en pranayama maken hiervan deel uit, echter neemt een goede mondhygiëne bij stomatitis een belangrijke plaats in. Hiertoe kent men vier technieken :

  1. tongschrapen (dagelijks beslag verwijderen)
  2. gandusha (oil-pullen of spoelen)
  3. kavalagraha of gorgelen
  4. tandenpoetsen

Als onderdeel van de dinacharya  of dagelijkse routine, worden Gandusha en Kavalagraha in de ochtend voor het ontbijt en op een lege maag aangeraden als gezondheidsbevorderend gedrag.

Reeds duizenden jaren zijn de voordelen van het oilpullen en gorgelen bekend binnen de ayurvedische geneeskunde.

Uitvoering Gandusha

Een grote hoeveelheid olie (bv. geperste sesamolie of fijne zonnebloemolie) wordt in de mond genomen en binnenin de mond heen en weer bewogen gedurende 3 tot 5 minuten, zodat alle uithoeken van de mond worden geïrrigeerd en dit tot ze dunner en wit van kleur is geworden. De olie wordt dan uitgespuwd en niet ingeslikt. In functie van de doelstellingen op ayurvedisch vlak kunnen kruiden worden toegevoegd.

Opmerking : Jatyadi-tailam (jasmijnolie) werkt zeer efficiënt bij aften. Arimedhadi thailam is een klassieke olie met verschillende kruiden die zeer efficiënt werkt bij de dagelijkse mondhygiëne en stomatitis.

Uitvoering Kavalagraha

Een comfortabele hoeveelheid vloeistof wordt in de mond genomen en gegorgeld. Meestal gaat het om een afkooksel van kruiden, naargelang de ayurvedische doelstelling. Gedurende enkele minuten wordt met deze vloeistof de keel gegorgeld tot dat de ogen tranen gaan.

Soms wordt ghee, honing, suikerwateroplossing of melk gebruikt voor het oilpullen en gorgelen, dit in functie van de doelstellingen. Jatyadi-tailam (jasmijnolie) werkt zeer efficiënt bij aften. Arimedhadi thailam is een klassieke olie met verschillende kruiden die zeer efficiënt werkt bij de dagelijkse mondhygiëne en stomatitis. Een decoction van triphala-poeder kan eveneens gebruikt worden en ingeslikt na gebruik.

Ayurvedische doelstellingen van gandusha en kavalagraha

  • voedend (snehana) : voor tanden, lippen, tong,  kaakbeenderen en het hele lichaam
  • kalmerend (shamana) : voornamelijk op pitta dosha en bij ontstekingen en aften
  • zuiverend (shodhana) : detoxificatie van mond, tanden maar ook het hele lichaam
  • genezend (ropana) : helende eigenschappen op tanden, mond, tong en het hele lichaam

Afhankelijk van aandoening en doelstelling worden kruiden toegevoegd aan de Gandusha en Kavalagraha.

Voordelen van oilpulling en gorgelen

  • genezend effect mond, lippen, tong, kaakgewrichten maar ook op keel en de rest van het lichaam
  • voorkomen en genezen van gevoelige tanden, tandproblemen zoals loskomende tanden, bloedend tandvlees, overmatige speekselvloed of te droge mond.
  • bij verlies van smaak, mondgeur
  • bij anorexia
  • preventie en behandelen van schimmels en bacteriologische infecties in de mond en elders
  • het optimaliseren van de functie van alle sensitieve waarneming (ogen, oren, smaak, …)
  • stimuleert de helderheid van geest
  • detoxificatie van bloed en het hele lichaam
  • dosha reulerende eigenschappen in functie van de gebruikte kruiden
  • oilpullen werkt preventief naar migraine toe en balanceert het hormoonstelsel
  • de enzymatische werking in de mond wordt gestimuleerd, de kwaliteit van het speeksel verhoogd.
  • oilpullen voorkomt vermoeidheid

De werking van het gehele lichaam ondervindt positieve invloed van deze dagelijkse routine. Naast gandusha en kavalagraha blijven tandenpoetsen en tongschrapen dagelijks aangewezen.

Kruiden en aften in de praktijk

Men dient onderscheid te maken tussen de kruiden gebruikt om de dosha’s in evenwicht te brengen (pitta) en het verzachten van de symptomen. Hiertoe kunnen dagelijkse specerijen worden ingezet en medicinale kruiden, kruidenformules in verschillende toedieningsvormen (poeders, gelulles, olie, decoctions, grittha’s…).

Specerijen

Deze hebben veelal een koelende werking op de pitta en/of een anticeptische en antibacteriële werking. Ze kunnen worden verwerkt in melk, honing, ghee of gewoon in de voeding.

  • venkelzaad : je mag er gerust op kauwen
  • komijn : regulerend op de darmfunctie, dus ook op pitta
  • korianderzaad en koriander : werken passifiërend op pitta
  • kardemom : triggert de spijsvertering echter zonder pitta te verhogen, bij matig gebruik
  • kruidnagel : bv. als gandusha (mondspoelingen) in decoction, antibacterieel

Medicinale kruiden en kruidencomplexen

Ook hier zal een combinatie van kruiden om de balans van dosha te herstellen en het behandelen van de symptomen bekeken worden, of beiden :

  • amla (Emblica officinalis)
  • triphala poeder : eventueel als (triphala-)grittha in ghee verwerkt, ook als decoction voor mondspoelingen
  • abhya (traditioneel kruidencomplex) : als aristha, als poeder in honing gemengd, normaliseert de spijsvertering. (samenstelling : Woodfordia fruticosa, Zingiber officinalis, Baliospermum montanum, Salmalia malabarium, Foeniculum vulgare, Tribulus terrestris, Operculina turpethum, Jaggarry, Piper chaba, Coriandrum sativum, Terminalia chebula, Embelia ribes, Vitis vinifera, water)
  • haritaki (Terminalia chebula)
  • neem (Azadiracta indica) : als mondspoelende decoction zeer antibacterieel.
  • Shatavari (Asparagus racemosus)
  • Gudushi (Tinospora cordifolia)
  • - …

Twee kruiden zijn afzonderlijk te vermelden omdat ze zeer gemakkelijk en praktisch te gebruiken en te vinden zijn  :

Zoethout (Glycyrrhiza glabra) : in poedervorm als decoction of gemengd met ghee als grittha, in de vorm van een bast om op te kauwen. Opgelet bij verhoogde speekselvloed (kapha) minder (lang) kauwen.

Spaanse jasmijn (Jasminum grandiflorum) : het kauwen op de blaadjes verzacht aften en voorkomt aandoeningen in de mond. Als jasmijnolie (jatyadi-tailam) zeer bruibaar bij het oil-pullen. Jati werkt enorm koelend en verzachtend.

Andere middelen

1. Olieën :

  • Arimedhadi Thailam. Deze olie kan gebruikt worden voor het oilpullen en kan ook rechtstreeks worden aangebracht op de aften op pijn en irritatie te verlichten.
  • Jatyadi-tailam : olie op basis van jasmijn (Jati of Jasminum grandiflorum).
  • Camphor-olie (Camphora Officinarum or Cinnamomum camphora)
  • Guavaolie (Psidium guajava)

2. Minerale preparaten

Het gebruik van muktapravala of bhasma op basis van koraal helpt pitta snel en krachtig balanceren en wordt ingezet bij stomatitis.

3. Pancha karma

Bij hardnekkige en chronisch voorkomen van stomatitis kan een pancha karma (zie hier) nodig zijn. Centraal hierbij zal het uitgeleiden (shodana) van de overtollige pitta zijn. In functie van het totaalbeeld van de cliënt zal hierbij voornamelijk gebruik gemaakt worden van het therapeutisch purgeren (virechana) (zie hier)

Gebruikte middelen bij pancha karma :

  • Shatavari grittha : Asparagus racemosus verwerkt in ghee om van binnenuit te purgeren
  • Avipattikara decoction : dit afkooksel van verschillende kruiden (waaronder kardemom, zwarte peper, trikatu, triphala, haritaki, bibitaki, amla, …) zal worden ingezet bij de virechana tijdens het pancha karma verloop, om de hitte af te voeren.

jasmijn


De gegevens op deze site zijn zuiver van informatieve aard en pas bruikbaar na een diagnose door een deskundig geneeskundige, therapeut of voedingsdeskundige. Raadpleeg eerst een deskundige en sla nooit professioneel advies in de wind.

© Open Instituut voor Ayurveda

Kruid van de maand

Jasmijn - Jasminum grandiflorum

jasmijn

Thema van de maand

Gandusha - oilpullen

Gandusha

 

Dossier van de maand

Aften - Mukha paka

Mukhapaka