Alcoholisme

Alcoholintoxicatie is wereldwijd een groot probleem. Dit probleem wisten Sushruta, Characa en vele andere ayurvedische wetenschappers reeds lang geleden te onderkennen. Toch zagen ze ook dat alcohol een aantal attributen kent die als gezondheidsbevorderend kunnen worden gezien.

Mada of intoxicatie door giftige stoffen (visha) hebben een negatieve invloed op onze gezondheid. Zo ook de intoxicatie door alcohol (madya of wijn), madyavisha genaamd. Het overmatig gebruik van alcohol (panatyaya) heeft tegengestelde eigenschappen aan de vorming van Ojas (levensenergie) en leidt op korte (acuut) en lange termijn (chronisch) tot madatyaya roga of (chronisch) alcoholisme.

Madatyaya roga (alcoholisme) veroorzaakt in de eerste plaats grondige wijzigingen in de werking van  de geest (Buddhi), maar heeft ook invloed op de fysieke en geestelijke gezondheid op korte en langere termijn. Familiale en sociale gevolgen blijven niet uit.

Fundamenteel onderscheidt de ayurveda twee vormen van alcoholintoxicatie, namelijk de acute en de chronische vorm of madatyaya. Toch kent alcohol of alcoholhoudende drank ook gunstige eigenschappen, die in asava’s en aristha’s (kruidendranken) worden gebruikt.

Definitie van alcoholintoxicatie

Omwille van het onjuiste gebruik van alcoholhoudende dranken zal zich een verhoging van  rajas voordoen. Deze onrust verspreid zich langs bloed- en lymfestroom (rasavaha en raktavaha srota’s) alsook langs de borst (stanya vaha srota) door de moedermelk bij kinderen doorgegeven. Rajas nestelt zich in de hersenen. Daar zal deze intoxicatie zich uiten in een irritatie van de geest, intoxicatie (mada) van die hersenen, ontstaan van zwijm (murccha) maar ook zelfverloochening (sanyasa) en verwarring en hallucinaties (moha).

Vier stadia van een acute alcoholintoxicatie

Zowel Sushruta als Charaka herkennen vier stadia bij een alcoholintoxicatie. Houdt men rekening met de ayurvedische adviezen omtrent het gebruik van alcohol, zal een cliënt nooit verder raken dan stadium 1 :

  1. Prathama mada : stimulatie
  2. Madhyama mada : opwinding
  3. Tritiya mada : delirium of ijlen
  4. Madantara : eindstadium / coma

1. Prathama mada of stimulatie

Een kleine hoeveelheid alcohol of alcoholhoudende drank zal het gehele gestel stimuleren. Op zich is deze toestand niet verkeerd indien rekening wordt gehouden met een aantal ayurvedische adviezen zoals hieronder besproken in het “aangepast gebruik”.

Dit wil echter niet zeggen dat regelmatig vertoeven (te veel nuttigen van alcohol) in deze toestand geen invloed zou kunnen hebben op het verdere verloop en op de gezondheid als dusdanig. Ook al wordt deze fase soms als sattvisch omschreven in de ayurvedische literatuur, dient men afhankelijk van de constitutie, rekening te houden met deze fase, die vooral gekenmerkt wordt door :

  • Bevorderen van het intellect
  • Verbeteren van de geheugenkracht
  • Verbreden van geestesinzichten
  • Geeft plezier en stimuleert het fantsoen
  • Verbetering van de kwaliteit van de slaap
  • Bevordert de seksuele viriliteit
  • Het vermogen te lezen, te  zingen, gaat er op vooruit …

Het spreekt voor zich dat het aanspreken van vermeldde eigenschappen niet onuitputtelijk kan verhoogd worden met het nuttigen van alcohol in dit stadium. Een verhoogde vata en bijhorende uitputtingen loeren hier permanent om de hoek, net als het chronisch misbruik onder de vorm van beginnende alcoholverslaving.

2. Madhyama mada of opwinding

Kenmerkend voor de tweede fase is de sterke verhoging van de rajasieke kwaliteiten in het handelen, denken en doen van de client. Het is als het ware alsof alle remmingen wegvallen. Deze fase wordt gekenmerkt door :

  • bereikt onverklaarbare kracht, soms p het warrige af,  in het geheugen, intellect en gebruikte woordenschat (soms doelloos en inhoudsloos)
  • handelen, denken en doen lijken wel maniakaal
  • spraak en handelen lijken verstoord
  • de geest en het denken worden warrig
  • slaperigheid maakt zich meester
  • periodes van herhaalde slaap, soms enkele seconden tot minuten, alsof stukjes beleving wegvallen
  • de grens tussen pijn en plezier wordt onduidelijk
  • recht opstaan wordt moeilijker

In deze fase wordt Ojas op een krachtige wijze betrokken. Het is alsof de levensenergie in de cliënt op de ene of andere wijze wegvloeit.

3. Tritiya mada of ijlen

Letterlijk de derde fase (tritiya) van de intoxicatie (mada). Eigenlijk gaat in deze fase de zelfcontrole verloren.

  • de cliënt verliest de mogelijkheid om waarheid en mythe te herkennen
  • respect voor anderen verdwijnt en slaat om in beschuldigingen
  • eet ongezonde dingen of eet zelf niet eetwaren
  • verliest bewustzijn
  • vertelt de diepste geheimen, die jarenlang uniek en bij zichzelf bewaard waren totnogtoe

De levensenergie of ojas verdwijnt meer en meer. Soms wordt deze fase als de tamasieke fase gezien.Deze fase leidt tot de duisternis, inactiviteit, luiheid, lusteloosheid, …

4. Madantara of coma

Sushruta omschreef dit stadium treffend als volgt : “In dit stadium verliest de persoon het bewustzijn en valt op de grond als een houten blok, hij wordt onafhankelijk van tijd en ruimte.”

Het lijkt alsof de persoon dood is, noch vrienden noch zichzelf herkent. Ojas is volkomen verloren en onttrokken aan het fysieke zijn.

"Degenen die onverstandig en onwetend zijn, zij die uit balans zijn en toch overwegen  alcohol als een schepper van geluk te gebruiken; Zij verliezen geluk en zuiverheid van geest. Het verkeerde gebruik van alcohol zal illusie, angst, verdriet, woede, dood en ziekte veroorzaken. Als het geheugen van onze ware grenzeloze natuur wordt aangetast, zal ellende  volgen. De wijze, die  kennis heeft van deze ongunstige invloeden , zal alcohol vermijden"

Charaka Samhita

Ayurvedische regels omtrent gebruik van alcohol

Om tot een gunstig effect van alcohol en zijn gebruik te komen, zijn een aantal authentieke regels omschreven in de oude teksten. Het spreekt voor zich dat stadium I, zoals hierboven beschreven, niet mag of kan overschreden worden.

Primair zal de hoeveelheid die men nuttigt een rol spelen in wat nog als gezond kan beschouwd worden, net als de frequentie waarmee men alcoholhoudende dranken consumeert, dit afhankelijk van eenieders prakruti (constitutie).

Gunstig effecten van alcohol

  • Alcohol staat bekent om zijn dragende eigenschappen binnen de ayurveda. Dit fenomeen wil zeggen dat de penetratiegraad van actieve eigenschappen van kruiden en substanties worden verhoogd op weefselniveau en in de cellen. Dit effect wordt vooral toegepast onder de vorm van asava’s en aristha’s. Dit zijn gefermenteerde kruidendranken op basis van hetzij kruidensappen (asava’s), hetzij kruidendecoctions (aristha’s).
  • Alcohol opent de rasa en rakta vaha srota waardoor de doorbloeding van weefsels verbeterd.
  • Alcohol, in beperkte mate geconsumeerd, draagt bij tot het welbevinden en kan het sociale leven gunstig beïnvloeden. Een beetje alcohol tijdens gemeenschappelijke momenten van eten werkt hartverwarmend.
  • een kleine hoeveelheid alcohol kent sattvische kwaliteiten. Personen die eerder neigen naar tamasieke of rajasieke kwaliteiten dienen echter op te passen.
  • De warmende eigenschappen van beperkte consumptie van alcohol kan bijdragen aan een warm gevoel tijdens de wintermaanden.
  • Een beetje alcohol heeft een gunstige invloed op het inslapen, de sexuele viriliteit, verhoogd de intellectuele en zintuiglijke vermogens, …
  • kleine hoeveelheden alcohol stimuleren de spijsvertering (cfr. digestief)
  • alcohol verdrijft angst, maakt mensen spraakzamer

Om van deze positieve eigenschappen ten volle gebruik te maken dient men wel een aantal regels in acht te nemen, zoals deze in de oude geschriften zijn vermeld. Het betreft de wijze van nuttigen, de hoeveelheid, het moment of seizoen en de overeenstemming met de constitutie en toestand van elke gebruiker.

Regels omtrent gebruik van alcohol

  • gebruik alcohol met mate in een positieve omgeving en bij fijne omstandigheden
  • nuttig alcohol steeds uit recipiënten van goud, zilver, glas of aardewerk.
  • alcoholhoudende dranken zijn steeds samen met voeding te nuttigen, liefst met groene groenten, als het kan met geroosterd vlees, vis of gevogelte.
  • hou rekening met het seizoen bij het nuttigen van alcohol.
  • ben je makkelijk geestelijk uit balans, maw. neig je naar overdreven tamas of rajas (geestelijke kwaliteiten), vermijd je alcohol

Steeds zal men rekening houden met de constitutie (prakruti) van een persoon als men alcohol nuttigt. Hierbij worden dikwijls de guna’s of kwaliteiten van de dosha’s gecompenseerd tegenover de eigenschappen van de alcoholhoudende dranken :

Vata prakruti en alcohol

Mensen met vata dosha kunnen  genieten van een glas frisse witte wijn. Voor  de maaltijd kan een aperitief bijdragen tot het stimuleren van de spijsvertering wat gunstig is voor vata personen die neigen naar een onregelmatige spijsvertering (vishama agni). Het gebruik van alcohol tijdens het eten kan, als de maaltijden vettig en warmend genoeg zijn. Alcoholhoudende dranken op basis van jaggery en tarwemeel hebben de voorkeur.

Pitta prakruti en alcohol

Mensen met pitta dosha dienen beducht te zijn voor al te veel toevoeging van warmte door het gebruik van alcohol. Dit kan gecompenseerd worden door koelende, zware en zoete voeding te integreren. Alcoholhoudende (zoete) vruchtendranken hebben voor hen de voorkeur. Een koelend en verfrissend biertje in de zomer kan de pitta balanceren.

Kapha prakruti en alcohol

Constitutionele kapha-types zijn eerder met alcoholhoudende dranken op basis van gerst en tarwe gebaad. Hierbij zal voeding belangrijk zijn die het drinken begeleidt; Vleesgerechten met zwarte peper bereidt bijvoorbeeld. Kruidendranken met verwarmende en scherpe eigenschappen zijn aangewezen. Bitterkruiden zijn goed voor een goede vertering, ook bij alcoholgebruik.

Veelvuldig en overmatig gebruik van alcohol blijft hoe dan ook niet aangewezen.

Over dronkenschap (panatyaya), indigestie (panajeerna) en katers (paramada)

Panatyaya betekent letterlijk in het sanskrit “het einde van het drinken”. Hierbij wordt eigenlijk de start van de dronkenschap bedoeld, de acute alcoholintoxicatie. Als duizeligheid, verminderen van de geestelijke vermogens, de zintuiglijke waarneming vertroebeld, kortom men dronken wordt, is er slechts één remedie mogelijk : stoppen met drinken.

Panajeerna of indigestie (maagirritatie) kan acuut voorkomen (en chronisch) bij en na dronkenschap. Plotse winderigheid, braken, zure oprispingen zijn typische symptomen van deze pittaverhoging. Bittere meloen, asafoetida, shatavari brengen hierbij rust.

Paramada of de welgekende kater, volgt na de panatyaya (dronkenschap). Deze wordt gekenmerkt door een zwaartegevoel in het hele lichaam, hoofdpijn en soms pijn in de gewrichten en spieren. Men is lusteloos, heeft geen smaakzin meer en de appetijt is verloren om iets te eten. Bij voornamelijk hoofdpijn kan een mengsel van gember, granaatappel, lange peper (pippali of Piper longum), limoen (citroen), druivensap in water opgelost, aangevuld met een snuifje Himalaya zout, zeer goed helpen. Staat de misselijkheid centraal bij de kater, helpt druivensap waarin wat zoethout, zwarte komijn, koriander en een snuifje Himalaya zout is verwerkt. Het baden in sodium carbonaat met bharanghi (Clerodendrum serratum) verdrijft het zwaartegevoel.

Madatyaya of alcoholisme

“Alcohol is een sluipend gif dat tergend langzaam ojas uit het hart van de gebruiker onttrekt…”

                                                                                                                          (Gerry Van de Moortel)           

Ojas of levensenergie

Ojas kan men beschouwen als het eindproduct van een evenwichtig functioneren van alle dosha’s maw. de juiste balans tussen vata, pitta en kapha als constitutie en levenswijze, ook prakruti en vikruti genaamd. Het is de sublimatie van een lang, gelukkig en gezond  leven vanuit en in het hart.

Alcohol heeft een aantal kenmerken die tegengesteld zijn aan de kenmerken van Ojas. Het zijn net deze tegengestelde guna’s die aan de basis liggen van alcoholisme en ojas onttrekken.

ojas                          Alcohol

zwaar                          licht

koud                            warm

zoet                             zuur

zacht                           hard

traag                           snel

subtiel                         grof/ruw

stabiel                         mobiel/vluchtig

helder                         troebel

smerend                      droog

visceus                        vloeibaar

Bij de acute alcoholintoxicatie (dronkenschap) zal naargelang het stadium van de dronkenschap al dan niet Ojas ontrokken worden aan het zijn. Zo zal in stadium IV (zie eerder), waarbij coma ontstaat, elke levensenergie ontbreken, de dood mogelijk volgen.

Maar ook bij chronische intoxicatie, meer bepaald alcoholisme of madatyaya ziet men dat enerzijds grondige dosha verstoringen ontstaan, anderzijds ojas aan het leven wordt ontrokken. Dit mag je letterlijk nemen want een alcoholverslaving wordt gekenmerkt door een volkomen in elkaar storten van een lang, gezond en gelukkig leven op allerhande vlakken : fysiek, sociaal, geestelijk, spiritueel … soms snel, soms tergend traag. Het leven (ojas) sijpelt als het ware langzaam weg uit de alcoholverslaafde.

Samprapti of pathogenese/ontstaansmechanisme

Fundamenteel is alcoholisme een verstoring van de drie dosha’s. Toch kan men alvorens van acute alcoholintoxicatie over te gaan naar chronische of alcoholisme, enkele deelaspecten van de betrokken dosha’s opmerken. Kledhaka kapha, prana vata en pachaka pitta. Tevens zal het juiste gebruik van de zintuigen vertroebelen.

Kernsymptoom van alcoholintoxicatie is de verstoring van het denken en de controle van de geest, zowel acuut als chronisch. Helemaal niet verwonderlijk als je weet dat 10 tot 20% van de alcohol rechtstreeks in de bloedbaan wordt opgenomen vanuit de maagwand en zo onmiddellijk zijn weg vindt naar de hersenen. Het verstoorde denken en het verlies van geestelijke controle nestelt zich daar en kan als een verhoogde prana vata worden gezien. Vreugde en geluk worden getriggerd, of dient men te zeggen overtriggerd in deze regio, met name het hoofd. De zintuiglijke waarneming raakt verstoord. Het contact met de werkelijkheid en zichzelf gaat verloren. Je zou dit fenomeen ook kunnen omschrijven als een verplaatsing van de vata (apana vata) en zijn zetel. Reeds op dit niveau raken de zintuigen verstoord. Pitta en zien of voelen. Vata en horen of spreken. Kapha en smaken. Rajas en later zelf tamas gaan zich installeren.

Door de maagwand wordt snel een redelijk deel van de alcohol rechtstreeks in het bloed opgenomen. Deze versnelde opname kan enkel gebeuren omdat de maagwand, als onderdeel van de kledaka-kapha, samen met de warmende eigenschappen van zowel de kledaka als de alcohol zelf, tot een verhoging van kapha voert. Hogere concentraties alcohol, bijvoorbeeld in een schnaps of brandewijn, geven daarom ook een zeer warm gevoel in de maag. Een verhoogde kapha zal zich uitdrukken in een verhoogd alcoholgebruik op termijn en vice versa. Het spreekt voor zich dat de warmende eigenschappen van alcohol op termijn in deze maagwand, waardoor de alcohol rechtstreeks “sijpelt” ook irritaties en ontstekingen gaan veroorzaken. Pitta kenmerken zijn op die wijze zichtbaar.

De combinatie van verstoorde prana-vata met verstoorde kledaka-kapha leidt aldus tot een algehele verstoring van de drie dosha’s. Waarbij de verhoogde (kledaka) kapha de zin (goesting) naar alcohol mee gaat stimuleren, terwijl de verhoogde (prana) vata dit proces nog extra zal ondersteunen (alle redelijkheid verdwijnt). Rajas neemt de overhand.  Er ontstaat een vicieuze cirkel die uiteindelijk tot verslaving leidt en die de drie dosha’s verstoort. Aanvankelijk ook de zetel van pitta in zijn vuur element, met name het onderste deel van de maag, de dunne darm (lever en alvleesklier incluis). Pachaka pitta raakt betrokken (verhoogd). Misselijkheid, braken, brandend maagzuur maar ook futloosheid, verwardheid en indigestie zijn het gevolg, zoals reeds eerder aangehaald.

Verstoorde dosha’s leiden naar allerhande ziektebeelden die rechtstreeks aan het alcoholisme kunnen verbonden worden (zie complicaties door alcoholmisbruik, later). Alvast speelt het vuur-element, van zowel de alcohol (guna=warm), als de lever (buthagni) en de verdere verwerking van de alcohol, steeds weer een rol op langere termijn.

Soorten en symptomen van alcoholisme

Men (her-)kent binnen de chronische alcoholintoxicatie vier vormen, elk met hun specifieke symptomen en kenmerken, afhankelijk van de constitutie en de verstoringen op dosha niveau. Het belang van het herkennen van deze vormen is belangrijk in functie van de te volgen behandelstrategieën :  

  1. vataja madatyaya
  2. pittaja madatyaya
  3. kaphaja madatyaya
  4. samnipatika madatyaya

Vataja madatyaya

Bij personen waarin een vata disbalans op de voorgrond staat maw. waarvan de vikruti voornamelijk op niveau van vata is verstoord herkent men vooral volgende symptomen :

  • hik komt veelvuldig(er) voor
  • kortademigheid
  • tremors van hoofd en soms ledematen/vingers
  • pijn van gewrichten, borstkast
  • hoofdpijn
  • slaapproblemen
  • delirium (tremens)
  • verlies van sexuele drift en verlangen
  • angsten
  • vermageren (op korte tijd)
  • bleekheid (soms vaal grijze kleur) van de huid
  • immuniteitsproblemen (cfr. verlies ojas)

Pittaja madatyaya

Bij personen waarin een pitta disbalans op de voorgrond staat maw. waarvan de vikruti voornamelijk op niveau van pitta is verstoord, herkent men vooral volgende symptomen :

  • voortdurende dorst
  • branderig gevoel in keel, borst en/of buik
  • koorts
  • verlies van potentie
  • neiging tot ontstekingen
  • overmatige transpiratie
  • hallucinaties en nachtmerries
  • diarree, soms sterk ruikend en geelachtig
  • rood doorlopen ogen en oogleden
  • duizeligheid en flauwte
  • groene tint van de huid
  • immuniteitsproblemen (cfr. verlies ojas)

Kaphaja madatyaya

Bij personen waarin een kapha disbalans op de voorgrond staat maw. waarvan de vikruti voornamelijk op niveau van kapha is verstoord, herkent men vooral volgende symptomen :

  • braken
  • verlies van appetijt
  • rusteloosheid
  • neiging depressieve gedachten
  • misselijkheid
  • retentie van water in het lichaam
  • soms neiging naar plotse anorexie
  • slaperigheid en luiheid
  • stijfheid
  • zwaarte in het lichaam
  • overmatige speekselvloed

Samnipathika madatyaya

Als er twee of drie dosha’s op de voorgrond treden maw. een mengvorm van bovenstaande symptomen spreken we van een tridosha madatyaya.

“Als een lip kleiner wordt dan de andere, als de patiënt extreem koud heeft, en gelijktijdig een branderig gevoel, als het gezicht vaal en grijs wordt;  Indien de tong, de lippen en mond zwart of blauw worden, wanneer de ogen ofwel geel of rood doorbloed zijn, en als de hik, koorts, braken, rillingen en pijn de bovenhand nemen; Moet men onophoudelijk hoesten en blijft men duizelig nadert de dood met rasse schreden ….”

Complicaties bij alcoholmisbruik

Een langdurige verstoring van vata, pitta en/of kapha door alcoholmisbruik, brengt de cliënt in stadium 5 of 6 van ziekte met soms onomkeerbare gevolgen. Aan de basis ligt een verstoord agni, jataragni, buthagnis (levervuren) en  uiteindelijk ook dhatuagni (weefselvuren) (stadia 1 tot 4 van ziekte, zie gezondheidsleer). Tevens zal de uitputting van ojas, zoals eerder besproken, rechtstreeks of onrechtstreeks tot de dood leiden.

  • Leveraandoeningen. Zwaar drinken kan hepatitis,  een ontsteking van de lever, veroorzaken. Kenmerkend is hier weer de pitta-verhoging. Dit kan uiteindelijk leiden tot cirrhose, de geleidelijke en onomkeerbare vernietiging van leverweefsel. De lever wordt hard, koud, de functie stagneert. Een structurele vata-verhoging met onomkeerbare weefselvernietiging het gevolg.
  • Gastro-intestinale problemen. Alcohol kan ontsteking en erosie van het maagslijmvlies (gastritis) veroorzaken. Het interfereert ook met de absorptie van de panchamahabuthas (vijf elementen), waardoor energetisch disbalans en tekorten ontstaan. Zwaar drinken veroorzaakt ontstekingen (pitta) en schade aan de alvleesklier (pancreatitis). De productie van spijsverteringssappen, enzymen en hormonen (insuline) wordt belast. De zetel van pitta (dunne darm) en zijn energetische functie raakt verstoord. Spijsverteringsstoornissen (jataragni) geven aanvankelijk maagklachten, constipatie of juist diarrée, voortekenen (poorva rupa) van het alcoholmisbruik.
  • Diabetes complicaties. De omzetting van panchamahabuthas in de lever, de verdere verwerking van suikers in de lever, raakt door alcohol verstoord. Gevolg is een wisselende en afwijkende bloedsuikerspiegel. Diabetes het gevolg. Tevens zal bij gekende diabetes, alcohol, mogelijke complicaties wwarschijnlijker maken of zelf versterken … bv. oogproblemen, hartproblemen, wonden (diabetische voet), …
  • Cardiovasculaire problemen. Overmatig drinken kan leiden tot hoge bloeddruk en hart spierschade (cardiomyopathie). Deze voorwaarden verhogen het risico van hartfalen of een beroerte. Tevens zal de vata-verstoring op weefselniveau er voor zorgen dat het geleidingspotentiaal van de nervus vagus wijzigd. Hartritmestoornissen zijn het gevolg.
  • Reproductieve problemen. Alcoholmisbruik kan erectiestoornissen en impotentie bij mannen veroorzaken. Bij vrouwen kan alcohol een regelmatige en normale menstruatie(cyclus) verstoren. Vata disbalans geeft bijvoorbeeld amenhorrea of vervroegde menopause.
  • Aangeboren afwijkingen. Overmatig drinken tijdens de zwangerschap kan leiden tot fysieke afwijkingen van de bvrucht en tot latere ontwikkelingsstoornissen en -achterstand.
  • Neurologische complicaties. Alcohol beïnvloedt het zenuwstelsel en kan leiden tot (poly-)neuropathie (zenuwziekten) of bijvoorbeeld vroegtijdige dementie, blijvende tremors (Parkinson),  Korsakow syndroom….
  • Depressie. : depressies, door een onevenwicht in voornamelijk vata en kapha, kunnen worden uitgelokt door overdreven alcoholgebruik.
  • Verhoogd risico op kanker (arbuda) van het strottenhoofd, slokdarm, lever en colon. Typische tri-doshaverstoringen kunnen als oorzaak van kanker worden gezien.
  • Bijnieruitputting : de combinatie van het verlies van ojas, van de disbalans van drie dosha’s, het verstoord raken van vata (zenuwfunctie) en de opbouw van hormonen (pitta), alsook het verlies van de normale zintuiglijke waarneming, leidt tot uitputtingsverschijnselen zoals we die kennen bij een bijnieruitputting. Ook alcoholmisbruik kan leiden tot een dergelijke burn-out.

Psychisch verval bij alcoholisme

De alcoholverslaafde verliest het contact met de ware realiteit (Sattva) en het positieve zijn. Stelselmatig nemen hyperactiviteit en afhankelijkheid een belangrijke plaats in het leven op. Rajas, wat letterlijk “ruis” betekent in het sankriet, nestelt zich in het handelen, denken en doen van de cliënt. Tevens vertaalt deze ruis zich ook letterlijk in de vertroebeling van de waarneming langs de vijf zintuigen. Elke zin voor realiteit verdwijnt. Het sociale, relationele omgaan met anderen komt onder druk te staan. De drijvende kracht (rajas) om te overleven in een groter geheel brokkelt af. Professionele problemen duiken op. Kortom, de alcoholverslaving laat een mooi, gezond en gelukkig leven niet meer toe.

De cliënt zelf ontbreekt het aan de middelen om zelf tot dit inzicht te komen. Agressie, depressie, angsten, gierigheid, jaloersheid zijn het gevolg van de verstoringen van de drie dosha’s. De verslaafde wordt slachtoffer van zijn eigen falen en ondergaat een diep psychisch leiden, waaraan zeer moeilijk te ontkomen valt. Het sociale en professionele leven komen onder druk te staan.

Kenmerkend voor de verslaving zijn :

  • Onvermogen om consequent te onthouden
  • Dysfunctionele emotionele reacties
  • Ontbreken van het inzicht tegenover anderen van het eigen dysfunctioneren
  • Normvervaging en problemen met gedragscontrole
  • Irrationeel gebruik van alcohol, meestal als beloning voor het eigen (dysfunctioneel)  gedrag
  • ...

De holistische behandeling van de alcoholverslaving

Een ayurvedische benadering van de alcoholverslaving kijkt naar de mentale, fysieke, maar ook de geestelijke aspekten, en streeft naar een staat van evenwicht in het lichaam, geest en ziel.

Om de alcoholverslaving doeltreffend te behandelen dient men in de eerste plaats hetzij de drie dosha’s gelijktijdig te behandelen, hetzij de verslaving aan de bron te behandelen, met name eerst de kapha en vata verstoring. Belangrijk blijft steeds het vermijden van de overdaad van alcohol als symptoom, echter de disbalans van de dosha’s als oorzaak !

Hiertoe biedt de ayurveda verschillende behandelingsmodaliteiten, die een holistische aanpak blijven garanderen, waaronder :

  • panchakarma en poorvakarma
  • medicinale kruiden
  • externe therapieënvormen : massages, marmatherapie
  • voedingsrichtlijnen : ahara chikitsa
  • veranderingen in levensstijl : dinacharya
  • psychotherapie : (sattvayaya chikitsa) praten en begeleiden
  • activiteiten: yoga en meditatie, bewegen, pranayama

Poorvakarma en panchakarma

Zowel in de voorbereiding (poorvakarma) van de behandeling, als in de panchakarma zelf zal men steeds rekening houden met de predominante doshaverstoring in de te kiezen behandeltechnieken.

Vataja madatyaya

Poorva karma :

Bij vataja madatyaya zal de nadruk liggen op warmende, smerende poorvakarma. Het gebruik van ghee en grittha’s (bv. met triphala) zijn hierbij aangewezen. Tevens zal men door de toevoeging van warmende (massage-)technieken (bv. swedana, abhyangha, navarachikitsa, …). Het stimuleren en opbouwen van de eetlust en normaliseren van het jataragni (spijsverteringsvuur) zijn doelen op zich. Uiteraard altijd eerst na een grondige zuivering met kitcheri (zuiveringsmaaltijden), gedragen door het gebruik van ghee. De leverzuivering en de werking van de buthagni (levervuren) worden hier reeds aangesproken tijdens de voorbereidende poorvakarma. Naast ghee, zal de therapeutische inzet van melk bij vataja madatyaya in deze fase een belangrijke plaats innemen of de combinatie van ghee met melk.

Pancha karma :

Bij het uitgeleide doen van de verhoogde vata dosha wordt systematisch gebruik gemaakt van virechana of therapeutisch purgeren. Het zuiveren van de zetel van vata door hem te purgeren kan worden ondersteund door gebruik te maken van ghee en melk aangevuld met medicinale kruiden zoals asafoetida, senne, zout, castorolie, triphala, …

Opgelet : een te ver doorgedreven virechana kan bloeddrukval en onnodig vermageren veroorzaken. De techniek dient net bij alcoholisme zeer voorzichtig te worden gebruikt.

Het spreekt voor zich dat andere technieken binnen de panchakarma kunnen worden ingezet.

Pittaja madatyaya

Poorva karma :

Bij pittaja madatyaya zal de nadruk liggen op verzachtende en koelende werkwijzen, zeker in de richting van leverzuivering en werking van de dunne darm. Het verzachten en kalmeren van het jataragni wordt met zuiveringsmaaltijden (kitchari) geïnduceerd. Tevens zal de lever ontlast worden met een langere poorva karma en dit zuiveren. Voorbereidende (massage-)technieken die ontspanning brengen en stress verdrijven zijn aangewezen. Shirodhara en shirabyangha met brahmi tailam of met chandanadi tailam (zeer koelend) zijn aangewezen.

Pancha karma :

Bij het uitgeleide doen van een disbalans van pitta kunnen zowel therapeutisch purgeren (virechana) alsook therapeutisch braken (Vamana) worden aangewend. Het gebruik van laxantia (virechana) is met de nodige voorzichtigheid te hanteren bij alcoholverslaving omdat al te dikwijls reeds een ondergewicht aanwezig is bij de cliënt en heel wat weefsels (dhatu’s) zijn “opgebrand”.

De overtollige hitte kan echter in de meeste gevallen wel met medicinale braken worden verdreven. Ofschoon Vamana eerder als een kapha verdrijvende techniek wordt gezien, kan deze ook worden ingezet bij pittaja madatyaya. Hoofdpijn (pittasoort), misselijkheid en congestie worden hierbij behandeld, typisch bij pitta georiënteerde personen. Tevens zal deze panchakarmatechniek een enorme psychische ontlasting geven, de cliënt voelt zich als het ware verlost, verlicht en bevrijd. Rust kan weerkeren, zodat de drang naar alcohol(misbruik) verdwijnt.

Het spreekt voor zich dat andere technieken binnen de panchakarma kunnen worden ingezet.

Kaphaja madatyaya

Poorva karma :

Bij de voorbereidende benadering van kapha verhoogd alcoholisme zal men warmende, verlichtende en drogende kwaliteiten nastreven. Zuivering door kitcheri blijven hoedanook aangewezen. Het gebruik van ghee met toegevoegde kruiden (bv. Piper nigrum) of grittha’s zijn hier ook gevraagd. Voorbereidende (massage-)technieken zoals pindasweda (stempelkussenmassages) of udvarthanam (droge poedermassage) bereiden de eigenlijke panchakarma voor.

Pancha karma :

Net zoals bij de pittaja madatyaya zal het medicinale braken gunstig kunnen worden ingezet bij kapaja madatyaya. De verhoogde kapha wordt rechtstreeks in zijn zetel (maag) uitgeleide gedaan. Verlichting en slijmverlossend effecten zijn het gevolg. De helderheid keert weer, zowel fysiek als geestelijk en spiritueel. Congestie wordt verdreven en een genormaliseerde eetlust kan weerkeren, zonder de overdaad (van alcohol) blijft regeren. Geblokkeerde emoties kunnen los komen.

Het spreekt voor zich dat andere technieken binnen de panchakarma kunnen worden ingezet.

Samnipatika madatyaya

Bij de mengvormen van alcoholverslaving zal men in functie van de dosha-versoringen combinaties van  bovenstaande poorva en panchakarma technieken gebruiken. Soms is het aangewezen om tijdens de behandeling de strategie aan te passen in functie van de wijzigende dosha-verhoudingen.

Medicinale kruiden

Op zich zal men met medicinale kruiden :

  • De balans van de dosha’s nastreven
  • Het spijsverteringsvuur (jataragni) optimaliseren
  • De leverfunctie (buthagni) herstellen
  • Bloed en weefsel (dhatuagni)gaan zuiveren en zijn functie herstellen
  • Zuivering van darmen en voorkomen van ama (afvalstoffen en toxines) nastreven
  • Een normale eetlust stimuleren, indien nodig (bij vata en sterke vermagering)
  • ...

Het spreekt voor zich dat hiertoe en in functie van de constitutie (doha’s) heel wat (medicinale) kruiden kunnen worden ingezet. Dit kan gaan van zoethout (Glyzyrrizaha glabra) over zwarte peper (Piper nigrum) tot Shallak (Boswelia serrata) of Gudushi (Tinospora cordifolia); elk met hun specifieke werking naar maag, leverzuivering, ontstekingsremmer of zelf eetlustopwekker. Steeds weer individueel te bepalen naar prakruti en vikruti en de toestand van elke alcolverslaving.

Klassieke kruidenformule bij madatyaya

Een veelvuldig gebruikte klassieke kruidenformule bij madatyaya vormt Asthanga lavana, meestal in poedervorm (Churna).

सौवर्चलमजाजीवृक्षाम्लंसाम्लवेतसम्|
त्वगेलामरिचार्धांशंशर्कराभागयोजितम्||१७७||
एतल्लवणमष्टाङ्गमग्निसन्दीपनंपरम्|
मदात्ययेकफप्रायेदद्यात्स्रोतोविशोधनम्||१७८||
एतदेवपुनर्युक्त्यामधुराम्लैर्द्रवीकृतम्|
गोधूमान्नयवान्नानांमांसानांचातिरोचनम्||१७९||               Charaka Samhita, Chikitsa Sthana 24/177-179 

Samenstelling : Asthanga lavana churna

Sochal – zwarte zout
Komijn – Cuminum cyminum
Kokum (bessen) – Garcinia indica
Amlavetasa (aapvrucht of mangosteen) – Garcinia pedunculata
Kaneel – Cinnamomum zeylanicum
Kardamom – Elettaria cardamomum
Zwarte peper – Piper nigrum
Rietsuiker

Werking :

Deze formule zal in de eerste plaats de spijsvertering bevorderen, echter gelijktijdig lever en bloed zuiveren. De zowel zoete als zure rasa in deze formule is goed voor het balanceren van vata en pitta. Door zijn zuiverende werking op de srota zal kapha evenwichtiger functioneren. Dankzij deze eigenschappen is het zeer goed inzetbaar voor de begeleiding van alcoholisme omdat het gelijktijdig als deepana, pachana en kaphabalancerend optreedt. De formule kan 2 tot 4 maand worden gebruikt onder begeleiding van een arts.

Opmerking :

Bij hart- en vaatziekten, diabetes, zwangerschap, gekende hypertensie, bij kinderen en borstvoeding dient Asthanga lavana steeds onder begeleiding van een deskundige gebruikt te worden !

Externe therapievormen

Zoals reeds omschreven in het hoofdstukje poorva karma (zie hierboven) kunnen massages een belangrijke rol vervullen, niet enkel ter voorbereiding van de pancha karma maar ook als therapievorm op zich.

Het vervreemden van het eigen ik bij de verslaafde, door ondermeer dysfuncties van de zintuigen, waaronder het voelen (huid), kan met verschillende massagetechnieken worden herwonnen. Afhankelijk van de op de voorgrond verstoorde dosha(s) kunnen specifieke massagetechnieken worden gebruikt zoals abhyangha, navarachikitsa. Shirodhara en shirabyangha met brahmi tailam of met chandanadi tailam (zeer koelend) zijn aangewezen bij pitta. Pindasweda (stempelkussenmassages) of udvarthanam (droge poedermassage) zijn zeer gebruikelijk (bij kapha).

Niet enkel zullen met deze massagetechnieken de specifieke dosha’s in beweging worden gebracht om uiteindelijk tijdens de pancha karma te worden afgevoerd, gelijktijdig worden de actieve bestanddelen in de gebruikte massageolieën aan het lichaam toegevoegd.

Tijdens deze massagetechnieken kan marmatherapie worden geïntegreerd. Door het energetisch beïnvloeden van de desbetreffende marmapunten, zal men vata, pitta en kapha en hun respectieve subdosha’s, normaliseren.

Zeer dankbaar zijn bij madatyaya de marmapunten op het hoofd, meest invloedrijke en efficiënt zijn :

  • Adhipati
  • Utkshepa
  • Avarta
  • Apangha
  • Vidhura (zeker bij vata)
  • Shringathaki (zeker bij kapha)

Ahara chikitsa of voeding bij alcoholisme

Uiteraard zal het vermijden van alcohol centraal staan bij het behandelen van madatyaya. Reeds eerder (zie regels omtrent alcoholgebruik bovenaan) werd uitgelegd in welke omstandigheden alcoholgebruik wel kan en dat volgens de verschillende dosha’s.

Voor een gezond leven nemen wij een uitgebalanceerd dieet dat voor ons bestaat uit eiwitten, koolhydraten en vetten, mineralen, vitaminen. ... enz.

Ayurveda kijkt anders naar voeding. Het Ayurvedische dieet is er een dat niet alleen het lichaam voedt, maar ook de balans van de dosha’s  in evenwicht wil houden,  essentieel voor  behoud en herstel van de gezondheid. Essentieel voor welbevinden, stabiliteit en levenskwaliteit, ook bij alcoholverslaving.

Afhankelijk van onze constitutie (prakruthi) zijn sommige voedingsmiddelen nuttig, anderen moeten worden vermeden. Daarnaast kunnen  diezelfde voedingsmiddelen het tegenovergestelde effect hebben op een verstoorde dosha (vikruthi) en aldus als middel worden gebruikt om verstoringen bij te sturen maw. agni te optimaliseren.

Guna’s kunnen hierbij heel dikwijls een leidraad zijn, ook de kwaliteiten van voeding. Daarnaast zal de smaak (rasa) voor en na vertering (vipaka) een belangrijke rol spelen bij het inzetten van voeding tot een evenwichtig leven. Uiteindelijke doel is de dosha’s in evenwicht brengen en ama te vermijden.

Bij vata

Overtollig vata kan worden gecompenseerd met voedende en weefselopbouwend voedsel dat warm, vochtig, zwaar, zacht en olieachtig is alsmede levensmiddelen met een zoete, zure en zoute smaak.

Voorbeelden zijn ghee, zachte zuivel, tarwe, rijst, maïs en bananen. Een persoon met een vata constitutie moet voedsel zoals pap met ghee, stevige soepen en groenten en volle gekookte granen. Kruidige voedingsmiddelen zijn over het algemeen goed voor vata.

Bij pitta

Overtollig pitta wordt in evenwicht gebracht met voedingsmiddelen die koelend, drogend werken en zwaar zijn met een milde, natuurlijke zoete, bittere of wrange smaak.

Voorbeelden zijn , (cocos-)melk, rijst, bonen, gestoomde groenten en fruit. Kruiden zoals komijn en koriander zijn bijzonder gunstig voor pitta. Ghee, kokosolie, olijfolie, groene koriander, korianderzaad, kardemom, spruiten en rauw voedsel (met mate). De meeste groenten en fruit zijn te eten. Wel opletten met overdaad gerst, haver, tarwe, voorgekookte rijst, zout en cayennepeper.

Bij kapha

Om een kapha overheersing in evenwicht te brengen, kan je kleinere hoeveelheden eten en voedsel met de vata-eigenschappen  licht en droog tot je nemen. 

Droge, hete of scherpe voeding is aanbevolen, dus kijk uit naar voedingsmiddelen met scherpe, bittere of wrange smaken. Warme,  lichte verteerbaar voeding, droogvoer gekookt zonder veel water, met minimaal gebruik van boter, olie en suikers.

Voorbeelden zijn gepofte rijst of maïs, kleine, samentrekkend granen, zoals gierst, amarant en quinoa en lichte, bittere groenten zoals bladgroenten, kruiden als gember, kurkuma en chili (voorzichtig en tijdelijk). rauw voedsel, salades, fruit. Over het algemeen zijn alle groenten en fruit goed maar vermijdt alle zoete sappige groenten zoals komkommers, pompoenen, zoete aardappelen, tomaten, alsook te zoete appels, abrikozen, peren, granaatappels en gedroogde vruchten in het algemeen (abrikozen, vijgen, pruimen, rozijnen). Voorzichtigheid is geboden met tofu en bruine bonen.

Kruiden als gember, kurkuma en peper zijn goed voor het verbeteren van de spijsvertering, het drogen van de slijmvliezen, en het verwijderen van slijm.

Dinacharya of dagelijkse leefstijl bij alcoholisme

Het dagelijkse regime is uitermate belangrijk bij alcoholverslaving. Het herwinnen van de gezondheid en normale activiteit zal mee worden bepaald door de wijze waarop iemand in het dagelijkse leven staat.

Om actief te zijn en te blijven is het van groot belang de biologische klok in ons lichaam  in acht te nemen. Een gedisciplineerde levensstijl in functie van die biologische klok is dan ook belangrijk, zodat wijzigingen (mbt. dosha’s) zoveel als mogelijk worden uitgesloten. Tijdig en in functie van onze dosha’s opstaan, eten en slapengaan zijn één element om deze dosha’s in evenwicht te brengen en te houden. Zelfzorg en zichzelf (fysiek) verwennen dienen bij de alcoholverslaafde terug geïntegreerd te worden. Je zou kunnen zeggen dat de cliënt sattvisch met zichzelf dient om te gaan.

Het bijna rituele volgen van een dagelijks regime is gekend onder de noemer Dinacharya. Een aantal (verzorgende) handelingen die een gezonde levensstijl ondersteunen :

  • Brahama muhurat : de ochtendtijd waarin best wordt opgestaan (voor zonsopgang) en de tijd waarin meditatie en zelfanalyse aangewezen zijn. (bharam gyan)
  • Sharir-chinta nivartanam : observatie van het lichaam
  • Mala-mutra utsarjanam : evacuatie van de darm (eventueel met hulp van glas lauw water en wandeling)
  • Mukh-Hasta-pada prakshalan, mukha dhavanam : wassen van lichaam en lichaamsdelen
  • Nasya : toedienen neusdruppels
  • Gandusha, kaval dharanam : mondzorg, tanden poetsen, mondspoelen, tongschrapen
  • Dhumpanam : medicinale  rook in de leefruimte
  • Snanam :  baden
  • Tambula bhakshanam : kauwen op een Piper sarmentosum (beatle leaf of wilde peperblad)
  • Madanam : massage zoals abhyanga (olie) of udvartanam (poeder)
  • Vyayam : oefeningen (oa. yoga)

Psychotherapie : sattvayaya chikitsa

Praten met en begeleiden van de cliënt zijn onderdeel van een ayurvedische behandeling van madatyaya. De cliënt informeren en bijstaan omtrent voedings- en leefstijlaanpassingen zijn één onderdeel. Andere zeer belangrijk element in de behandeling vormt het aanbrengen van een sattvische levensstijl in de cliënt zelf. Deze is bekend onder de noemer saddvritta. Aangezien de alcoholverslaafde is verstoord, zowel in rajas als tamas (zie oorzaken), zal een gedisciplineerde saddvritta, de cliënt naar evenwichtig, sattvische leven leiden.

In de praktijk betekent dit meestal dat men gelijktijdig met het verwerven van een goed fysiek functioneren van de zintuigen, ook het aanbod naar die zintuigen en de ervaringen zal mooier maken : mantra’s, mooie bloemen, mooie omgeving, zachte muziek, kortom, sattvische omgeving creëren (aanbieden) en opzoeken, helpt de verslaving verdrijven.

De letterlijke betekenis van saddvritta is goed regime (Sadd betekent goed en vritta betekent regime). Het is de gedragscode die helpt bij het onderhouden van een perfecte balans tussen geest,  lichaam en de maatschappij of omgeving. Het zijn all-round inzichten die zorgen voor de balans tussen hele systeem waarin een mens leeft en functioneert als sociaal wezen.

Saddvritta laat niet enkel een ​​perfecte balans in lichaam en geest toe, maar zorgt ook voor de mogelijkheid tot eeuwige groei van een individu. Een gezonde geest is even belangrijk als een gezond lichaam.

Zoals al eerder verteld zijn er drie guna’s volgens de Samkya filosofie (zie guna’s bij de grondbeginselen) : Rajas, Tamas en Sattva

Sattvische geestestoestanden laten zuiverheid van de geest toe en verlenen kracht en superioriteit. Rajas (te hoge drift) en tamas (te grote passiviteit) zijn schadelijke eigenschappen van de geest die verkeerde uitspraken en misvattingen door het intellect genereert en is verantwoordelijk voor tal van ziekten, waaronder madatyaya.

Door het naleven van een aantal goede en positieve omgangsvormen beschreven als saddvritta, creëren we een sattvische toestand van de geestelijke kwaliteiten.

  • Vyavahārika saddvritta (ethisch gedrag)
  • Samajika saddvritta (sociaal gedrag)
  • Mansik saddvritta (mentale gedrag)
  • Dharmika saddvritta (moreel gedrag)
  • Vaiyaktika saddvritta (fysiek gedrag)

Activiteiten of vyanam

De verschillende vormen van yoga en meditatie kunnen essentieel bijdragen tot het herstel van de verslaving aan alcohol. Uiteraard vormen zij  een middel om tot een relaxatie te komen van lichaam en geest. Meer nog kunnen zij het contact met het eigen zelf helpen herstellen. Het gebruik van yoga, meditatie en pranayama (ademhalingstechnieken) leidt uiteindelijk tot de helderheid van geest. Binnen de filosofie van ahimsa, wat betekend zichzelf niet schaden, kan de verslaving worden afgebouwd met de praktische asana’s allerhande. De kat, de koe, het kind zijn éénvoudige houdingen die leiden naar ontspanning en een goede ademhaling. De naleving van satyaya, ligt volkomen in de lijn van de saddvritta, zoals deze hierboven bij de psychotherapie is beschreven. Yoga, meditatie en pranayama dragen wezenlijk bij tot een gedisciplineerde levensstijl, waarin voor alcohol geen plaats bestaat.

Tot slot toch ook nog even vermelden dat vyayam of oefeningen ook gewoonweg uit een dagelijkse wandeling kan bestaan. De oude geschriften spreken hierbij van 20 tot 30 minuten wandelen in open lucht, waarbij een afstand van ongeveer 2 tot 3 km wordt afgelegd. Het betreft dus een stevig doorstappen.


De gegevens op deze site zijn zuiver van informatieve aard en pas bruikbaar na een diagnose door een deskundig geneeskundige, therapeut of voedingsdeskundige. Raadpleeg eerst een deskundige en sla nooit professioneel advies in de wind.

© Open Instituut voor Ayurveda

Kruid van de maand

Jasmijn - Jasminum grandiflorum

jasmijn

Thema van de maand

Gandusha - oilpullen

Gandusha

 

Dossier van de maand

Aften - Mukha paka

Mukhapaka