endometriose

Endometriose is de verplaatsing van baarmoederslijmvlies naar onnatuurlijke plaatsen buiten de baarmoeder, meestal de bekkenregio. De term is afgeleid uit het grieks waar endon (=binnenin) en metra (=moederschoot) betekenen. Het is een aandoening van het voortplantingsstelsel (arta vaha srota's) die met ernstige klachten kan gepaard gaan en zelf tot infertiliteit (onvruchtbaarheid)kan leiden.

Vanuit ayurvedische inzichten is deze “verplaatsing” van het baarmoederslijmvlies letterlijk als een vata-georiënteerde aandoening te zien (vata=bewegingsenergie), waarbij voornamelijk vata (apana-vata) een centrale rol speelt bij de verplaatsing van dat baarmoederslijmvlies ook udavrittam (=opwaartse beweging oiv.vata) genoemd.

Binnen de Stree Roga (ayurvedische gynaecologie) bekijkt men endometriose als één van de systemische aandoeningen binnen de vataya yonivyapada . Baarmoederaandoeningen (20) met vata als oorsprong. 

Fysiologie van het baarmoederslijmvlies

Het endometrium bekleedt de binnenzijde van de  baarmoeder op reproductieve leeftijd. Het baarmoederslijmvlies wordt, bij een normaal proces, maandelijks en cyclisch opgebouwd en terug afgestoten (= maandstonden). Het endometrium is de hormonaal gevoelige slijmvlieslaag aan de binnenkant van de baarmoeder die tijdens de maandelijkse bloedingen wordt uitgestoten langs de cervix (baarmoedermond) in de vagina en naar buiten.

Pathologie van endometriose

Endometriose wordt veroorzaakt door de verplaatsing van baarmoederslijmvlies naar locaties buiten de baarmoeder. Deze “spots” blijven als hormonaal gevoelige weefsels ook maandelijks en parallel met de maandstonden evolueren en kunnen problemen gaan veroorzaken in het hele bekkengebied, de eileiders,  eierstokken, anus en darmen.

Dit abnormaal gelokaliseerde weefsel zal ook maandelijks menstruele/hormonale  veranderingen ondergaan en ter plaatse ophopingen van cellen en bloed induceren. Kleinere spots tot grotere cystevorminge weefselstructuren (bv. chocoladecysten op de eierstokken) ontstaan en zullen de functionaliteit van het reproductieve weefsel en zelf de darmen beïnvloeden en verstoren. Op deze wijze ontstaan al dan niet zwaardere klachten (zie symptomen) die zelf tot onvruchtbaarheid kunnen leiden.

Symptomen van endometriose

De symptomen die zich uiten bij endometriose zijn zeer sterk verschillend bij elk individu. Afhankelijk van de uitgebreidheid van de letsels kan dit gaan van asymptomatisch tot ernstige en continue symptomen. Pijn, al dan niet gerelateerd aan de maandelijkse hormonale cyclus, komt zeer vaak voor. Ernstige endometriose kan leiden tot de groei van cysten en tot infertiliteit.

Pijn

 

  • pijn in de bekkenregio, al dan niet aanhoudend
  • vaginale pijn, soms als priemende pijn omschreven (snijdend als een mes)
  • hevige pijn gerelateerd aan PMS, soms typisch enkele dagen voor de menses
  • pijn in de rug
  • knagende en zeurende pijn in de vaginale en anale regio
  • pijnlijke maandstonden
  • pijn bij sexuele activiteiten (dyspareunia) , ook tijdens het voorspel
  • acute abdominale pijn
  • overgevoeligheid van vagina, baarmoeder en baarmoederhals.

Bloed(ingen)

  • tussentijdse (menstruele) bloedingen
  • hevige menses (menorrhagie)
  • pijnlijke maandstonden
  • bloedingen na of tijdens sexuele activiteit
  • bloed in urine of stoelgang

Infertiliteit

Onvruchtbaarheid kan optreden omwille van fysieke en geestelijke belasting van het systeem door endometriose. Obstructie  van de voortplantingsorganen (meestal de eierstokken) maar ook pijn spelen hierbij een fundamentele rol.

Nodules, cysten

De verplaatste baarmoederslijmvliescellen kunnen zich met der tijd gaan tonen onder de vorm van verklevingen, nodules of cysten in en rond het hele voortplantingssysteem (ook granthi genoemd). Soms zijn hierbij zelf de darmen betrokken. Zeer zeldzaam vind men uitlopers in longen of zelf hersenen. De eileiders zijn meest gevoelig voor het ontstaan van de zogenaamde chocolade-cysten, die hun naam danken aan de kleur van de vulling, die donker-bruin is, als product van de maandelijkse menstruele cyclus onstaat. De nodules en cysten lijken cyclisch de invloed van de menses te ondergaan. Soms ziet men perforaties ontstaan in de verschillende structuren van de voortplantingsorganen of zelf de darmen.

Vermoeidheid

Een allesomvattende en overheersende vermoeidheid kan een gevolg zijn van endometriose.

Oorzaken van endometriose vanuit klassieke inzichten

In tegenstelling tot de ayurvedische geneeskunde zijn binnen de klassieke geneeskunde de dieperliggende oorzaken van endometriose eigenlijk niet gekend. Men heeft een aantal theorieën die een verklaring zouden kunnen zijn waaronder :

Retrograde menstruatie

Reeds in 1940 suggereerde Dr.Sampson dat menstruatievocht dat in omgekeerde richting langs de eileiders in de bekkenregio terecht komt, als oorzaak van endometriosis kan worden gezien. (cfr. ook ayurvedische oorzaken met name opstijgende apana-vata)

Metaplasie van epitheelweefsel

Onder invloed van hormonale en inflamatoire (ontstekingen) stimuli zullen zich stamcellen en /of embryonale epitheelcellen ontwikkelen tot baarmoederslijmvliescellen op plaatsen waar ze eigenlijk niet thuishoren.

Lymfatische verspreiding

Ten gevolge van het doorsijpelen van cellen van het baarmoederslijmvlies uit de uterus in het lymfesysteem raken deze verspreid over het bekkengebied.

Veneuze verspreiding

De veneuze drainage van de uterus kan aan de basis liggen van de verspreiding van baarmoederslijmvliescellen in het algemene veneuze systeem om via de longen in het arteriële systeem terecht te komen.

Immunodeficiëntie

Endometriose ontstaat ten gevolge van een verlaagde immunologie die toestaat dat er zich “menstrueel weefsel” afzet in gebieden buiten de uterus, meer bepaald op het peritoneum (buikvlies)

Genetisch oorsprong

Er is een verband gelegd tussen het ontwikkelen van endometriose en het voorkomen van de ziekte bij eerste-graads familieleden.

Ofschoon deze theorieën een verklaring zijn voor de symptomen, falen ze allen in de verklaring van de dieperliggende ontstaansmechanismen die eraan voorafgaan.

Prasuti tantra en Stree roga

Prasûti tantra (verloskunde) & Stree roga (gynaecologie) zijn specialisaties binnen de  Ayurvedische geneeskunde die zich uitsluitend bezighoudt met de toestand van de vrouw gedurende haar hele leven.

Prasûti tantra  betreft de verzorging van de vrouw vóór, tijdens en na de zwangerschap, alsmede de problemen die optreden tijdens deze periode.

Stree Roga (gynaecologie) houdt zich bezig met de veranderingen die zich voordoen tijdens alle fasen van het leven van een vrouw, zoals de puberteit, de reproductieve leeftijd en de menopauze maar ook de ziekten die optreden tijdens deze fasen. Madhyamavastha (middelbare leeftijd / reproductieve leeftijd van  16 tot 40 jaar) is  de fase waarin endometriose meestal voorkomt.

Oorzaken of nidana van endometriose volgens de ayurvedische geneeskunde

Binnen de Stree Roga (ayurvedische gynaecologie) bekijkt men endometriose als één van de systemische aandoeningen binnen de vataya yonivyapada . Baarmoederaandoeningen (20) met vata als oorsprong. Men benoemt dus endometriose niet als ziekte maar omschrijft de systemische oorzaken van de (etiologie), dus de factoren die yoni rogas (=aandoeningen van de baarmoeder) veroorzaken.

Charaka Acharya vetrekt vanuit de predominantie van de dosha’s en hun verstoringen ten gevolge van 4 invloeden als oorzaken :

  1.  mithyacharia
  2.  artava dusthi
  3.  beeja dosha of bijadosa
  4.  daiva prabhava

1.Mithyacharia

Onaangepaste voeding en gedrag als oorzaak van endomtriose

Mithyahara :

onaangepaste, onvolledige en ongebalanceerde voeding verstoren de verschillende dosha’s en liggen bij endometriose aan de basis van en grondige vata-verstoring.

Mythiavihara :

Samen met onaangepaste voeding vormt onaangepast gedrag de basis tot die vata verstoring en de endometriose.

Enkele voorbeelden :

  • buitensporig sexuele activiteiten (aticharna, mahayoni) kunnen tot deze vata-verstoring leiden
  • veelvuldig ophouden van de natuurlijke behoeften zoals het  urineren (udavartha, shushka) ook bekend als adharaniya vegadharana.
  • sexuele activiteiten van te jonge meisjes (buiten de voortplantingsleeftijd) (prackharna)
  • onhygiënische toestanden van de voortplantingsorganen met krimi (bacteriën, virus, wormen) tot gevolg (vipluta)
  • gebruik maken van externe middelen om tot orgasme te komen
  • langdurig ophouden van de natuurlijke behoefte (tot urineren) tijdens de coitus
  • alle vata-verstorende activiteiten naar slaap, gebruik nieuwe technologie (PC, TV, ...), ...

2. Artava dusthi (pradustartaca)

Hierbij heeft men het over hormonale disbalans en de daaruit volgende onregelmatige menses. Deze vinden eveneens hun oorsprong in een dosha-verstoring, aan de basis een vata-verstoring. Een verstoorde vata geeft op termijn en dieper in het systeem een verstoring van de pitta-functie (hormonale aspect, meestal oestrogeendeficiëntie). Vata-verstoringen uiten zich op termijn ook in de verstoring van de shukradhatu (hormonale weefsel).

Tevens kunnen aangeboren afwijkingen van het ovum (Bija) hierbij als oorzaak van een hormonale dysfunctie vermeld worden.

Gevolg hiervan zijn te vinden op het vlak van pradara (maandstonden) en omschreven binnen de inzichten van de raktaja yonivyapat (hoe dienen zich de menstruele bloedingen aan)

3.Beeja dosha

Afwijkende vorm en functionaliteit van het zaad (beeja of bija), in dit geval het eitje van de vrouw, spelen een fundamentele rol in alle yoni roga.

4. Daiva prabheva

Soms als de werkelijke oorzaak van een gynaecologische ziekte niet kan worden achterhaald, dient men dit te aanvaarden als een hogere macht of leerschool ook wel Poorva Janma Sanskara genoemd. Het is je pad.

 

Ayurvedische pathogenese of samprapti van endometriose (ontstaansmechanisme)

Het ontstaansmechanisme vanuit ayurvedische inzichten ligt in de eerste plaats bij de energetische verstoring op dosha-niveau. Toch kan men de samprapti ook herkennen in zowel het systeem alsook op celniveau. Hierin vindt men uiteindelijk ook de holistische kracht van de ayurvedische geneeskunde terug.

Op niveau van het systeem

Aan de basis van endometriose ligt een vata-verhoging. Ofschoon vata noodzakelijk is voor de verwijdering van het endometrium (artava), zal deze bij een verhoging ertoe bijdragen dat het baarmoederslijmvlies zich ook zal gaan verplaatsen naar plaatsen waar het eigenlijk niet thuis hoort. Deze opwaartse beweging van vata staat bekend als  udavrittam binnen de yoni vyapata. Deze dosha-verstoring zal uiteindelijk ook andere weefsels gaan beïnvloeden, namelijk rakta (bloed), mamsa (spierweefsel), medhodhatu (vetweefsel) en shukradhatu (hormonale weefsel). Er ontstaat een visceuze cirkel waarin vata het hele reproductieve systeem gaat beheersen en andere dosha’s gaan betrokken worden (kapha en pitta). Abnormale weefselvorming (kapha) en ontstekingen (pitta) vormen mogelijke complicaties.

Op celniveau (paramanus)

Vata is de drijvende factor achter de celdifferentiaties en celsplitsingen. Een te hoge vata zal op celniveau verstoringen veroorzaken. Zowel tijdens het embryonale stadium als in elk ander moment in het leven van de mens, kunnen afwijkende celdifferentiaties ontstaan, veelal oorzaak van gynaecologische afwijkingen. Dit mechanisme van celdeling en functionele differentiatie is bekend als karta garbhakrtinam.

De biochemische functies, meer bepaald de chemische reacties die tot celdifferentiaties en celsplitsingen leiden, worden weliswaar door pitta uitgevoerd, echter is het vata die de sturing hiervan op zich neemt. Dit fenomeen is bekend als dhatuvyhana karma.

 

Shat kriyakala of zes stadia van endometriose

Binnen de eerste drie stadia zal zich de endometriose nog niet als dusdanig en klinisch aanbieden. Toch kan men met betrekkelijk kleine ingrepen in voeding en gedrag deze stadia sturen.

1.  Sanchaya

Dit is de accumulatie van een dosha (vata) vanwege individuele factoren en invloeden. Mutravegarodha (het inhouden van de urine) wordt genoemd als één van de voornaamste oorzaken. De Apana - Vayu wordt aangetast door zich over  te geven aan de later (hieronder) genoemde oorzaken en begint zich op te hopen in de blaas, het bekken, dikke darm (Pakwashaya) en yoni (baarmoeder). Zowat de hele zetel van vata. Hierbij herkent men ook de meer algemene vata-verhoging en zijn symptomen tgv. vata-verhogend gedrag en voeding. (bv. obstipatie)

De vata-verstoring zal zich in zijn zetel (de dikke darm) manifesteren, meestal onder de vorm van constipatie, opgeblazen gevoel, winderigheid, buikpijn, zich ongemakkelijk voelen, … soms zal de blaasfunctie in deze fase verstoord zijn en zich aanbieden als nachtelijke micties, anurie, …

2. Prakopa

De vroege pathogenese van de ziekte begint wanneer de provocerende factoren van de vata-verhoging mogen verder gaan omdat ze niet worden weggenomen. Deze zullen rechtstreeks leiden tot de irritatie van de avarta vaha srota’s (ovaria) en raja vaha srota’s (baarmoeder, -hals en schede/vagina.). Tevens zal de vata-verhoging zich manifesteren in de dikke darm. De plaats waar waterhuishouding enerzijds sterk wordt beïnvloed (sigmoïd en ontwatering van de stoelgang) en waar de apana-vata (neerwaartse beweging) en aarding verslechterd.

In deze fase verslechterd de toestand en gewaarwording van voornamelijk de menstruatie. De client ervaart meer pijnlijke, onregelmatige, soms uitblijvende, kortom een verstoord menstruatiepatroon. De typische vata-klachten van onderbuik en bekken worden erger (constipatie, opgeblazen gevoel, winderigheid, buikpijn, zich ongemakkelijk voelen in de bekkengordel, …).

3. Prasara

In dit stadium verspreidt zich de betrokken en verhoogde vata-dosha naar andere locaties. Zowel de avarta vaha srota (ovaria) als de raja vaha srota (baarmoeder, baarmoederhals, vagina) raken definitief betrokken.

In een eerste fase raken hier ook andere dhatu’s betrokken bij de vata-verhoging. De vata-verhoging bereikt ook rakta (bloed), mamsa (spierweefsel), meda (vetweefsel).

Bij de vata-verhoging zal meer droogte ontstaan en zullen zich thv. de srota’s ook verstoppingen gaan voordoen door die te hoge droogte. Of er zullen zich juist krachtiger verplaatsingen voordoen van het endometrium. In het ergste geval ontstaat hier ook een omgekeerde beweging van het endometrium. (udavarta yonivyapata) In plaats van de neerwaartse beweging bij menstruatie ontwikkeld zich een opwaartse beweging. Innesteling van baarmoederslijkmvlies in opwaartse richting is het gevolg. Het voortplantingssysteem wordt aldus belemmerd in zijn werking. De eerste verschijnselen van endometriose worden een feit.

In deze fase verplaatsen zich de ongemakken ook meer op locatie, met name de baarmoeder en eierstokken zelf. Pijn, spanningen en ongemakkelijke gevoelens zijn hier aanwezig. De menses worden problematischer. De vata-verhoging zal zich ook uiten in een grijs-grauwe schijn van het menstruatiebloed dat ook veelvuldiger wordt, soms als tussentijdse bloedingen.

De laatste drie stadia van zes betekenen de klinische manifestatie van de ziekte.

4. Sthana Samshraya

In dit stadium worden de voorspellende en specifieke kenmerken van de endometriose duidelijk zichtbaar. De endometriose is een feit. Onder invloed van de maandelijkse hormonale cyclus zullen de spots van verplaatste baarmoederslijmvliescellen reageren en uitbreiden. Hierbij raakt de kapha-dosha betrokken. Verklevingen, cysten en nodules worden gevormd (granthi). De symptomen en klachten verergeren en zijn duidelijk gebonden aan die maandelijkse cyclus. De menstruatie wordt eerder pijnlijk en de pijn wordt exponentieel groter tijdens de menses.

5. Vyakta

Dit is de fase waarin de volledige manifestatie van endometriose zich uit. Elk symptoom is ten volle aanwezig in dit stadium. Met andere woorden is dit de fase van de-differentiatie. De symptomen zijn zo duidelijk dat elke differentiële diagnose kan worden uitgesloten. De ziekte heeft zich gemanifesteerd in zijn totaliteit. Meestal is dit de fase waarin de alopatische klassieke geneeskunde ingrijpt met hormonale, chirurgische, medicamenteuze middelen.

6. Vedavastha of beda

Wordt de ziekte niet of verkeerd gediagnosticeerd, ook volgens de verschillende stadia, kunnen complicaties optreden. Deze kunnen zich manifesteren onder de vorm van ontstekingen. In deze fase raakt dus ook de pitta-dosha definitief betrokken en verhoogd. Dit heeft gevolgen voor de shukradhatu (hormonale weefsels). Het hele hormonale stelsel, de immuniteit komt onder druk te staan.

In deze toestand van verhoogde tri-dosha (vata, pitta en kapha) zijn fertiliteitsproblemen aanwezig. Tevens kunnen zich in deze fase uit de verklevingen, cysten of nodules kwaadaardige gezwellen (arbuda) vormen. Andere orgaansystemen, voornamelijk de darmen raken eventueel betrokken en geven complicaties. Chirurgisch ingrijpen, ook vanuit ayurvedische inzichten, zijn in dit stadium soms onvermijdelijk.

Binnen deze shrat kriyakala ziet men de betrokkenheid van de dosha’s, dhatu’s (weefsels), srota’s (fysieke kanalen) en sthana’s (locaties) optreden in 4 fazen :

Fase I             : vata-dominantie : verspreiding endometrium, soms pijn

Fase II            : vata-kapha dominantie : ontstaan van verklevingen en cysten

Fase III           : kapha-dominantie : ontstaan van excessieve verklevingen en cysten

Fase IV           : kapha-vata-pitta (tridosha) : ontstekingen en maligne evolutie (bv. arbuda, infertiliteit, ...)

 

Ayurvedische diagnose van endometriose

Uiteraard zijn de klassieke ayurvedische diagnostische methoden gevraagd. Bevraging, observatie en polsdiagnose geven een beeld van de uitgebreidheid en ernst van de dosha-verstoring, in dit geval de vata-verstoring (apana-vata). Een goede en gezonde fertiliteit hangt tenslotte af van de toestand van het voortplantingsweefsel met name :

  1. rtu of de menstruele cyclus en zijn kwaliteiten
  2. ksetra of de gezondheidstoestand van de uterus
  3. ambu of de toestand van het vocht (chyle) tgv. de verteerde (energetische) voedingstoestand van de baarmoeder en eierstokken
  4. bija of zaad = de kwaliteit van de eicel (ovum)

Omdat endometriose niet als ziektebeeld als dusdanig bekend is binnen de ayurvedische geneeskunde, maar als vayana yonivyapada wordt gezien, zijn een aantal kenmerkende symptomen als typisch te omschrijven. Zijn deze symptomen aanwezig, is endomtriose meer dan waarschijnlijk.

  • vatika yonivyapat : lage rugpijn (heiligbeen) of bekkenpijn
  • vataya pradara : overvloedige menstruatie met vata kenmerken (kleur: grijs, samenstelling: heel vloeibaar, geur(loos) en hoeveelheid: overvloedig)
  • raktayoni : bloedende baarmoeder, ook tussentijds
  • udavarta yonivyapat : gekenmerkt door pijnlijke menstruatie (dysmenorrea)
  • parapluta yonivyapat : pijn bij het vrijen
  • raktapitta : bloed in urine of stoelgang
  • infertiliteit
  • vataya granthi : gezwellen, nodules, verklevingen
  • antarmukhi yoni vyapat : verplaatsing (retroversie) van de uterus

De rol van apana-vata en psychologische aspecten bij endometriose

Soms is het niet altijd even duidelijk of de psychische gevolgen van endometriose symptomen zijn van de apana-vata verstoring of omgekeerd.  Toch kan men stellen dat de apana-vata de zetel is van alle vata subdosha’s. Elke onbalans van alle subdosha’s vinden in apana-vata hun oorsprong en hun eerste psychische gevolgen bijvoorbeeld fundamentele angst.

Dit inzicht geeft ook een verklaring voor de onbalans in energie van de muladhara (wortelchakra) en de swadhistan of sacrale chakra. Gevolg hiervan zijn verstoringen in de gronding van elk individu. De apana-vata wordt tevens gestuurd vanuit het aarde-element en drukt net die aarding, het contact tot moeder aarde en de moederschoot uit. Raakt de apana-vata verstoord, raken op termijn ook de andere subdosha’s van vata verstoord. De energetische stroom raakt geblokkeerd wat zich kan uiten in :

  • besluiteloosheid
  • assertiviteitsproblemen
  • stressgevoeligheid
  • angst en angstaanvallen
  • intellectuele stoornissen
  • relatiestoornissen

Een viscieuze circel van disbalans van (sub-)dosha’s en geestelijke kenmerken ontstaat en voedt zowel de endometriose als de mogelijke infertiliteit als gevolg van die endometeriose. Het aspect loslaten in een natuurlijke zijnswijze speelt hierin een wezenlijke rol. Je kan het zien als oorzaak maar ook als een gevolg van endometriose. Traumatische ervaringssituaties (verkrachting, incest, pedofilie, ...) kunnen in dit licht ook sterk energetisch verstorend werken en aan de bron liggen van deze vata-verstoring en endometriose.

 Ayurvedische behandeling van endometriose

Ayurvedische behandelingsdoelen

Gezien de hoofdoorzaak ligt in een vata-verhoging zal men deze in eerste instantie in balans brengen. Dit kan vanuit volgende ayurvedische behandelinsdoelen :

  1. Samana : balanceren van de verstoorde dosha’s
  2. Shodana : verwijderen van de verstorende oorzaken, overtollige dosha’s
  3. Chirurgie : verwijderen van cysten,verklevingen, nodules
  4. Rasayana : weefselvernieuwend, weefselherstellende therapie

1. Samana

de dosha’s worden in evenwicht gebracht door voeding (ahara), gedrag (vihara) en dravya chikitsa (medicinale kruiden). Grotendeels gaat het hier om poorva karma. Hierbij wordt :

  1.  de vata-verhoging uitgebalanceerd soms zegt men versoepelt
  2.  de kapha dosha verzacht (lekhana) zonder de vata-dosha te verhogen

2. Shodana

de overtollige dosha’s worden afgevoerd door :

  1. externe (bv. snehana of massage) ingrepen
  2. interne (bv. pancha karma) ingrepen

3. Chirurgie

Ook shastra karma genoemd. Waarbij Sushruta zeer nauwkeurig omschreef welke procedures hiertoe dienen gevolgd te worden binnen de Shastra karma vidhi. Als laatste van de mogelijke behandelingsoplossingen zijn hier de alternatieve (ayurvedische) en alopatische (westerse) werkwijzen complementair.

4. Rasayana

Voeding, massages en kruiden worden ingezet om op celniveau het weefsel te vernieuwen en te verjongen.  Dit komt een normaal functioneren van het hele voortplantingssysteem ten goede en voorkomt uitbreiding en ontstaan van endometriose.

Ayurvedische behandelingsprincipes en volgorde

De vermelde behandelingsdoelen kunnen enkel worden bereikt als ook de juiste volgorde wordt gegeven aan de behandelingsprincipes. Om tot een goede behandeling te komen van endometriose is deze volgorde volkomen te respecteren.

  1. balanceren van de dosha’s, in de eerste plaats vata maar ook kapha (eventueel pitta), ook wel poorva karma genoemd dmv. aangapste voeding en massages.
  2. uitdrijven van de overtollige dosha(s) door o.m. vamana, virecana, basti, enema, … (pancha karma). Meestal vata-dosha gericht.
  3. gebruiken van specifieke technieken zoals vaginale en uterinaire zuivering en/of voeding (zalven) met aangepaste medicinale kruiden ifv. dosha-verstoring
  4. gebruik maken van bolussen (kalka), tampons (picu), spoelingen (acamana) om tot verdere ruiming, zuivering en rasayana te komen. Hierbij worden ook aangepaste medicinale kruiden(olieën) ingezet
  5. verdere balancering van de vata dosha om tot een betere verhouding prakruti/vikruti te komen in het dagelijkse leven. Voortzetten van vata-balancerende leefstijl en voeding.
  6. opstarten van voeding en leefstijl die de ontvankelijkheid voor zwangerschap optimaliseren Dit zijn de ayurvedische fertiliteitsinzichten en beschreven omgang ermee.
  7. balancering van de ademhaling door specifieke yoga training (anulomana kriya)

Deze behandelinsvolgorde zal worden ingezet vanaf de derde dag van de menstruatiestart !

Na het voorbereidende werk (poorva karma) met snehana (olieënde en smerende vata verlagende therapievormen) en swedana (warmende vata en kapha verlagende  therapievormen) kan men overgaan tot de pancha karma. Steeds blijft de keuze van technieken en gebruikte medicinale kruiden in functie staan van de persoon zelf en zijn (vata-)verstoring. De dosha dient in zijn zetel verlicht te worden, in dit geval vata in zijn subdosha apana-vata. Steeds weer zal men opletten de kapha-dosha niet extra te verhogen door de behandelingswijze van de vata dosha. Hierbij kan uiteindelijk nog gebruik gemaakt worden van specifieke technieken.

Voorbereidende ayurvedische behandelingstechnieken bij endometriose of poorva karma

Voorbereidend op de pancha karma en inzet van specifieke medicinale kruiden doorloopt de client een poorva karma, een voorbereiding op de eigenlijke behandeling. Deze wordt ingezet met een reiniging mbv. kitcheri of reinigingsmaaltijden, eventueel gebruik van ghee (als grittha). De vataverlagende voeding, gedrag en massages kunnen later als integrale preventie worden verdergezet in functie van vikruti en prakruti.

Voeding

De kwaliteiten (guna’s) van vata zijn koud, droog, licht, hard en ruw. Wil je de dosha-verhoging met voeding balanceren, dien je tegengestelde guna’s aan te bieden : warmte, vochtigheid, zwaarte, zachtheid en gladheid.

Heel wat industrieel bewerkte voeding is vata-verhogend en dient vermeden te worden, net als rauwe groenten en salades.

De opstart van dit voedingspatroon kan ten laatste starten nadat enkele dagen kitcheri zijn ingelast als onderdeel van de poorva karma.

Hou bij je voedingskeuze ook rekening met mogelijke kapha-verhoging die je inbrengt. In vergevorderd stadium van endometriose kan kaphaverhogende voeding de aanmaak van cysten en verklevingen stimuleren zie Shat kriyakala en het stadium III. Bij complicaties (bv. ontstekingen) kan het zelf noodzakelijk zijn pitta-verhogende voeding te vermijden.

Vata ondersteunende voeding:

Algemeen: overtollig vata kan worden gecompenseerd met voedende en weefselopbouwend voedsel dat warm, vochtig, zwaar, zacht en olieachtig is alsmede levensmiddelen met een zoete, zure en zoute smaak.

Voorbeelden zijn ghee, zachte zuivel, tarwe, rijst, maïs en bananen. Een persoon met een vata constitutie moet voedsel zoals pap met ghee, stevige soepen en groenten en volle gekookte granen. Kruidige voedingsmiddelen zijn over het algemeen goed voor vata.

Asperges, bieten, wortelen, komkommer, groene bonen, okra (bhindi), radijs, zoete aardappelen, rapen. bananen, kokosnoten, dadels, mango's, meloenen, perziken (alle zoete vruchten in het algemeen), haver, volle rijst en tarwe

Vata verhogende voeding:

Algemeen:

Voedingsmiddelen die vata kwaliteiten verhogen zijn te vermijden, zoals crackers, bevroren desserts, en grote hoeveelheden rauwe groenten en salades. Ook geraffineerde voedingsmiddelen zoals witte bloem en suiker, hebben lichte en droge kwaliteiten. De smaak mag niet prikkelend, bitter, wrang zijn.  Licht, droog en koud voedsel. genotmiddelen zoals roken, alcohol, junkfood, suiker, thee (in het bijzonderlang blad thee en groene thee), bruine rijst verhogen vata.

Te vermijden: kool, bloemkool, selderij, groene bladgroenten, champignons, erwten, paprika's, aardappelen, spruiten, tomaten, courgette. Tenzij je ze goed kruid en kookt. Appels, peren, granaatappels zijn rauw vata-verhogend.

Specerijen zijn met mate te gebruiken omdat ze verdrogend kunnen werken bij te grote hoeveelheden bv. korianderzaad,fenegriek, saffraan, kurkuma, peterselie. Vermijd zeker hete, droge kruiden zoals gedroogde chili.

Gedrag

Tracht vata-verlagende elementen in je (dagelijkse) leefstijl op te nemen en vata-verhogende te vermijden :

  • tijdig gaan slapen, sta tijdig op
  • vermijd teveel PC en TV voor het slapen gaan en overdag
  • kleed je volgens de seizoenen, liefst warm in de winter
  • verzorg je lichaam en geef het warmte : baden, massages
  • eet regelmatig en aangepast, met voldoende gezonde vetten van dierlijke oorsprong
  • vermijd stress en opwinding, overdrijf niet met sexuele activiteiten.
  • vermijd intense sexuele activiteiten tijdens de menstruatie
  • verzorg ook je (intieme) lichaamshygiëne
  • dagelijkse beweging (30 minuten wandelen) stimuleert een normale stoelgang

 

Massage

Naast de klassieke abhyanga (volledige ayurvedische lichaamsmassage) kan men enkele specifieke massagetechnieken toepassen bij endometriose. Ook hier zal centrale doelstelling het aanbrengen van warmte, vochtigheid, zwaarte en olieachtigheid (vloeibaarheid) zijn. Tenslotte wil men de vata-verhoging balanceren en verdrijven. Tijdens de poorva karma en de pancha karma kunnen deze technieken gewoonweg doorlopen en worden aangepast aan de individuele evolutie van de toestand van de dosha’s. Deze technieken zijn bekend onder de naam “swedana karma” (zweettechnieken). De meest gebruikte bij o.m. endometriose zijn :

  1. Saagni swedana = warmte toegedient rechtstreeks op het lichaam
  2. Niragni swedana = warmte onrechtstreeks toegedient op het lichaam

Voorbeelden :

  • pizzichil : begietingen met warme olie en aangepaste olie (hele lichaam)
  • nadi-sweda : locale stoombaden
  • pinda-sweda : bolussen met kruidenolieën die innerlijke warmte opwekken
  • avagaha sweda : warme kruiden baden (onderdompeling van het lichaam of delen ervan
  • bashpa sweda : stoombaden van het hele lichaam behalve het hoofd

De gebruikte olieën en kruiden hebben steeds weer dezelfde kwaliteiten en zijn te begrijpen vanuit de sweda dravya lakshana : ushna (heet), teekshna (scherp), sukshma (fijn), guru (zwaar), …

Gebruikte olie (tailam) : Dhanwantari-tailam, Kseerabala thailam, Mahanarayam tailam

Noot : men zal naargelang de evolutie van de patient tijdens de (massage-)behandeling ook het celvernieuwend en herstellend effect (=rasayana) in het achterhoofd houden van de gebruikte technieken.

Specifieke ayurvedische behandelingstechnieken bij endometriose of pancha karma

Panchakarma wil zeggen pancha(=vijf) en karma(=actie). Het zijn de vijf acties of behandelingen die een verdere detoxificatie van de cliënt garanderen, maar daarnaast ook het hele systeem van evenwichtige dosha’s herstelt, waardoor endometriose de kans krijgt te recupereren. De overtollige dosha’s worden als het ware “uitgedreven”.

De vijf acties zijn :

  • Vamana : medicinale braken
  • Virechana : therapeutisch purgeren
  • Vasti : therapeutische enema’s (ook anuvasana genoemd)
  • Nasya : inbrengen van medicatie langs de neus
  • Raktamosha : het bloedlaten al dan niet met bloedzuigers of andere)

Vasti bij ernstige vata-verstoringen, ook bij endometriose :

Meest specifieke pancha karma techniek in functie van de vata-verstoring is de  vasti of basti (enema, klysma of lavement), ook bij endometriose.

De prominente verblijfplaats van vata is de dikke darm. Basti is dan ook de meest effectieve behandeling voor vata aandoeningen. Het toedienen van klysma’s dient echter met de nodige voorzichtigheid, vooral naar tijdsduur van toepassen, te gebeuren.

Ayurvedische basti houdt in dat kruidenmengsels van sesamolie of ghee en sommige kruidenpreparaten in een vloeibaar vorm, worden  ingebracht langs het rectum. Het verlicht constipatie, buikpijn, koude, seksuele stoornissen, rugpijn, …

Vasti laat ons toe langs de dikke darm zeer snel en effectief substanties naar de weefsels (dhatu’s) te brengen om aldaar de dosha-verstoring rechtstreeks aan te pakken. De overtollige vata wordt met deze techniek uitgedreven, zeker de apana-vata.

In de traditionele teksten zijn acht hoofdtypen van Basti beschreven, elk met hun eigen indicaties en contra-indicaties. (zie pancha karma). Hieronder bespreken we één daarvan, met name de Uttara Basti (de vaginale basti).

Bij kwaliteitsverlies sperma, problemen met de ovulatie en voor een aantal problemen met betrekking tot pijn bij het plassen of menstruele pijn tgv. endomtriose is uttara basti aangewezen. Contra-indicatie is zeker Diabetes!

Specifieke technieken aangewend bij endomtriose zijn : 

Pichu (dharana) : vaginale tampons

In olie gedrenkte tampons (zijden pads) kunnen worden gebruikt in de eindfase van pancha karma. Deze hebben een voedende, herstellende en vernieuwende invloed op  de baarmoederslijmvliezen.

Bijvoorbeeld zal men volgende samenstelling voor de olie gebruiken:

640 mg sesamolie + elk 10 mg guduchi (Tinospora cordifolia), jatiphala (Myristica fragrans of nootmuskaat), rasna (Pluchea lanceolata), amla (Emblica officinalis), madhuka (Madhuka indica), chitraka (Plumbago zeylanica), kantakari (Solanum xantocarpum), devadaru (Cedrus deodora), yuthika (Jasminum auriculatum of grandiflorum) + eventueel aangevuld met melk of koeienurine.

Tevens bij hevige pijn ook een decoction van melk met rasna (Pluchea lanceolata) en gokshura (tribulus terrestris) innemen (oraal).

Een decoction van guduchi (Tinospora cordifolia), triphala en danti (Baliospermum montanum) kan worden gesprenkeld over de intieme delen.

Begietingen van de vaginamond met een olie op basis van rocksalt, tagara (Valeriana wallichi), brhati (Solanum indicum) en devadaru (Cedrus deodora) helpt eveneens bij pijn.

Kalkadharana

Na de lichaamsmassages kan een warme vaginale pasta worden aangebracht op basis van cappers (Capparis spinosa).

Een decoction van guduchi (Tinospora cordifolia), triphala en danti (Baliospermum montanum) kan worden gesprenkeld over de intieme delen. Om de pijn te verzachten

Begietingen van de vaginamond met een decoction van rocksalt, tagara (Valeriana wallichi), brhati (Solanum indicum) en devadaru (Cedrus deodora) helpt eveneens bij pijn.

Basti

Anale basti met trivrt (Operculine turpethum) op basis van ghee, sesamolie, kippenbouillon kunnen hierbij worden gebruikt. Soms maakt men een basti van gekookte melk met dashamool (een traditionele kruidencomplex). Steeds weer is het doel de zetel van vata (dikke darm) te warmen, te smeren, te bevochtigen, te vernieuwen (rasayana) …

Uttravasti

Een vaginale enema of basti kan gebeuren met verschillende basisstoffen : ghee, water, melk, olie. Afhankelijk van de overheersende symptomen, eventuele complicaties (bv. granthi of gezwellen) en dosha-verstoringen zal men kruiden toevoegen.

Bv. Ghritta (medicinale ghee) met bharangi (Clerodendrum serratum), devadaru (Cedrus deodora) en yashtimadhu (Glycyrrhiza glabra of zoethout).

Ayurvedische kruidentherapie 

Grondprincipe zal steeds het verdrijven van de overheersende en verhoogde  vata-dosha zijn door toediening van warmende guna’s, ook wat kruiden betreft. Warmende kruiden zijn goed voor een verhoogde vata (koud, droog, licht, hard en ruw). Gelijktijdig dient men daarbij toch een verhoogde kapha te vermijden. Een subtiel evenwicht. Medicinale kruidentoediening geeft herstellende, voedende en hernieuwende kwaliteiten op cel- en weefselniveau (rasayana) bij endometriose.

Onderstaande kruidenlijst is niet limitatief. Tal van deze kruiden zijn niet geschikt tot inname tijdens zwangerschap of lactatie. Raadpleeg steeds een ayurvedisch arts of practitioner die nagaat welke kruiden best bij jou specifieke vikruti en prakruti passen om de endometriose te bestrijden.

Kruiden/specerijen

Warmende kruiden in de dagelijkse keuken en voeding helpen vata-verhogingen te beperken. Enerzijds dient het agni (spijsverteringsvuur) te worden onderhouden, zonder te krachtig te worden. Anderzijds dient warmte te worden toegevoegd zonder dat kapha verhoogd wordt. Tot de kruiden met deze correcte verhouding behoren :

  • komijn : vataverlagend en kapha-paciferend
  • kaneel : verwarmend, scherp, verlagend op kapha en vata
  • kruidnagel : gunstig voor kapha en vata (opletten bij complicaties tgv. pittaverhoging)
  • gember : gunstig voor kapha en vata (opletten bij complicaties tgv. pittaverhoging)
  • curcuma : gunstig voor kapha, gunstig voor vata indien kortstondig en juist gedoseerd.
  • nootmsukaat : kapha en vata-verlagende werking
  •  …

medicinale kruiden

Globaal gezien worden medicinale kruiden ingezet om de dosha-verstoring van vata (en kapha) bij endomtriose te normaliseren. Dit kan door verschillende eigenschappen die deze kruiden bezitten. Samentrekkend, warmend, leverzuiverend, weefselvernieuwend (rasayana), bloedzuiverend, weefselvoedend,  … enkele eigenschappen. Toch kan men twee groepen van kruiden onderscheiden. Deze met hun specifieke (rechtstreekse) werking naar de endometriose (op het voortplantingsstelsel) en deze met een onrechtstreekse werking (naar spijsverteringsorganen, -systemen, …):

Kruiden met rechtsstreekse werking

  • Himsra of cappers (Capparis spinosa)
  • Shatavari (Asparagus racemosus)
  • Guggulu (Boswelia serrata)

kruiden met onrechtstreekse werking

  • guduchi (Tinospora cordifolia)
  • jatiphala (Myristica fragrans of nootmuskaat)
  • rasna (Pluchea Lanceolata)
  • amla (Emblica officinalis)      
  • madhuka (Madhuka indica)
  • chitraka (Plumbago zeylanica)
  • kantakari (Solanum xantocarpum)
  • devadaru (Cedrus deodora)
  • yuthika (Jasminum auriculatum of grandiflorum)
  • gokshura (Tribulus terrestris)
  • tagara (Valeriana wallichi)
  • brhati (Solanum indicum)
  • danti (Baliospermum montanum)
  • bharangi (Clerodendrum serratum)
  • yashtimadhu (Glycyrrhiza glabra of zoethout)
  • Gambhari (Gmelina arborea)
  • Draksha (Vitis vinifera)
  • Ajwan (Indiase tijm)
  • Haritaki (Terminalia chebula) : opletten voor pitta-verhoging en te hoog jataragni.
  • Krishnajiraka (Carum bulbocastanum of zwarte komijn)

Een aantal van deze kruiden zijn niet geschikt tot inname tijdens zwangerschap of lactatie. Raadpleeg steeds een ayurvedisch arts of practitioner alvorens medicinale kruiden te gaan gebruiken.

 

kruidencomplexen

Enkele traditionele kruidenformules zijn uitermate geschikt bij het behandelen van endometriose, rechtstreeks of onrechtstreeks. Afhankelijk van de individuele toestand (vikruti) en persoonlijke constitutie kunnen deze complexen de behandeling ondersteunen. De belangrijsten zijn :

  • lodhrasava
  • triphala
  • rasnadi guggul
  • dashamool
  • chandrprabha
  • hingastak
  • ...

lodhrasava

Combinatie van antiseptische, bittere en wrange kruiden geven lodhrasava sterk samentrekkende eigenschappen die uitermate ten goede komen aan zowel de symptomen als de oorzaken van endometriose.

Lodhrasava is samengesteld uit lodhra, kanchur, pushkarmool, ela, murava, vidanga, triphala, ajwain, chavya, chitrak, indraya, kutki, bhaarangi, kutpatha, tagar, atis, nagkesher, indrajava, marich, tejpatra, motha, kutaj, dhtaki, en jaggery (zoetmiddel)

triphala

Triphala is drie dosha-regulerend en heeft een  gunstige  invloed op de (apana-)vata (stoelgang) Triphala bestaat uit  amaliki, bibitaki en haritaki.

rasnadi guggul

Rasnadi guggul is vata en kapha pacifiërend. Kent sterk pijnstillende eigenschappen.

Rasnadi guggul bestaat uit : Rasna patti (Pluchea lanceolia), gudushi (Tinospora cordifolia), castor plant (Ricinus Communis), devdaru (Cedrus oleodara), gember (Zingiber offcinale), guggul (Commiphora mukul)

dashamool

10-voudig kruid bestaande uit Desmodium gangaticum, Uraria picta (Prishnaparni) ,Solanum xanthocarpum (Wilde aubergine) ,Tribulus terresteris (Gokshura of waternoot),Gouden appel (Bilva majja),Clerodendrum phlomidis (Agnimantha),Oroxylum indicum (Indsiche trompetbloem), Gmelina arborea (Witte teak),Stereospermum suaveolens (Patla),Premna integrifolia

chandraprabha

Chandraprabha is een krachtig rasayana en vata-verlagende formule bestaande uit : Camphora, Acorus calamus, Cyperus rotundus, Tinospora cordifolia, Cedrus deodara, Curcuma longa, Berberis aristata, Piper longum, Plumbago zeylanicum, Coriandrum sativum, Terminalia chebula, Terminalia belerica, Emblica officinalis, Piper chaba hunter, Scindapsus officinalis, Zingiber officinale, Piper nigrum, Piper longum, Ferri sulphuratum, Hordeum vulgare, Caroxylum Griffithii, Sodii chloridum, Unaqua sodiumchloride, Sodii muras, Baliospermum montanum, Cinnamomum tamala, Cinnamomum zeylanicum, Elettaria cardamomum, Bambusa arundinacea, Ferrum, Saccharum officinarum, Asphaltum, Balsamodendron mukul.

hingastak

hingastak : sterk vata verlagende oude formule op basis van asafoetida bestaande uit : Trikatu (zwarte peper, lange peper en gember), ajowan, black salt, zwarte en witte komijnzaad, hingu (Asafoetida) en ghee of geklaarde boter.

 Aanvullende therapievormen

Yoga, meditatie en pranayama

Houdingen (asana’s) die zich richten op het bekken, de rug en de buik, zoals Dhanurasana (Boog), Bhujangasana (Cobra) en enkele anderen zijn voordelig omdat ze de werking van de urogenitale stelsel verbeteren. De algemene conditie blijft op pijl, de immuniteit heeft er baat bij en de neerwaarts beweging wordt geoptimaliseerd. Tevens wordt de spijsverteringen de doorbloeding ondersteund met yoga. Toch dient overdreven oefenen vermeden te worden omwille van de vata-verhogende gevaren ervan.

Door het mediteren zal rust en ontspanning plaats vinden. Angsten (vata) worden met meditatie onder controle gebracht. Net zo met pranayama (ademhalingstechnieken).

De onbalans in energie van de muladhara (wortelchakra) en de swadhistan of sacrale chakra, worden met mediatie, yoga en pranayama uitgebelanseerd. De gronding van elk individu met endomtriose wordt versterkt. De apana-vata wordt tevens gestuurd vanuit het aarde-element Het contact tot moeder aarde en de moederschoot, alsook met het eigen zijn, worden met yoga, meditatie en pranyama versterkt. Raakt de apana-vata ondersteund, raken op termijn ook de andere subdosha’s van vata gevoed.

 


De gegevens op deze site zijn zuiver van informatieve aard en pas bruikbaar na een diagnose door een deskundig geneeskundige, therapeut of voedingsdeskundige. Raadpleeg eerst een deskundige en sla nooit professioneel advies in de wind.

© Open Instituut voor Ayurveda

Kruid van de maand

Jasmijn - Jasminum grandiflorum

jasmijn

Thema van de maand

Gandusha - oilpullen

Gandusha

 

Dossier van de maand

Aften - Mukha paka

Mukhapaka